Skip to content

De kracht van sterven en leven. Matthew Day Jackson in het Haagse GEM

8 februari 2012

Er is kunst die vooral zoete koek te bieden heeft en je daarmee graag misleidt, bij Matthew Day Jackson is er geen sprake van misleiding. In Jacksons werk – momenteel  in een grote overzichtstentoonstelling in het Haagse GEM – kun je niets van wat je ziet voor zoete koek nemen.

Neem Chariot II (I like America and America likes me). De racewagen in dit werk is ooit in de prak gereden door racer Skip Nichols. In het donker van de grote benedenzaal van het GEM licht het werk gekleurd op en het grauwe autokarkas is op een bijna elegante stelling geplaatst. Het autoframe heeft de kwaliteit van een fossiel gekregen. Het fossiel van een groot dier dat tentoongesteld een eigen nieuw leven gaat lijden, zoals de skeletten van reuzen-dinosauria in musea, met hun speciale belichting en ranke ondersteuning. Zo krijgt dit autoframe ook een nieuw leven en daarmee een nieuwe betekenis.

De stellage waarop het staat is gebouwd volgens het patent van Buckminster Fuller voor het bouwen van koepels, waarbij de driehoek het uitgangspunt is. Die constructie is rank maar stevig. Was voor de koepels van Fuller de hemel de grens, Jackson gebruikt het om de auto op te laten rusten. Razende wielen zijn vervangen door de ranke constructie. Fuller was ook pleitbezorger van duurzaamheid. De kleurrijke, warme tl-verlichting van het autoframe brandt dan ook op basis van zonnepanelen op het dak van het GEM.

We komen de driehoek constructie trouwens ook tegen als gekleurd glas in lood in de voorruit van het karkas. Het karkas lijkt nu te zweven op het gekleurde licht zonder dat het overigens zijn macabere karakter verliest.

Kijkend naar de titel is een strijdwagen (chariot)  uiteraard één van de eerste echt snel rijdende voertuigen, door de mens uitgevonden. De trots van de vooruitgang en de destructiedrift van de oorlog gingen met de strijdwagen hand in hand. Er werden ook races mee gehouden, als met de auto van Nichols. De perikelen van strijd en vernietiging duiken in dit werk dan ook nadrukkelijk op, waar de oorspronkelijke auto een wonder van techniek genoemd kon worden. Daarvoor in de plaats is nu weer de vernieuwde techniek gekomen van duurzame energievoorziening, die het werk zijn sprookjesachtige licht geeft. Daarmee wordt ook een groot verschil met de strijdwagen of de racewagen gemaakt: door zijn vreemde zwevende kwaliteit, door zijn feeërieke verlichting, zijn macabere holtes, zijn met driehoeken gekromde glas-in-loodraam en zijn verstilling krijgt het geheel iets van een reliek dat eeuwen van strijd en vooruitgang samenvat.

Het tweede deel van de titel (I like America and America likes me) is rechtstreeks overgenomen van de performance van Joseph Beuys uit 1974 waarin hij drie dagen in een kooi samenleefde met een coyote, een bekend werk van overlevingskracht en transcendentie van mens en omgeving.

Hiermee is Chariot II een belangrijk sleutelwerk voor de gehele overzichtsexpositie. Bekende tegenstellingen als destructie en vernieuwing, dood en overlevingskracht, vooruitgangsdenken en menselijke futiliteit stelt Jackson steeds weer tegenover elkaar.

Dat lijkt nogal voor de hand liggend in Terminal Velocity. Met een ingedeukt autodak en iets wat op een menselijk skelet lijkt, wordt blijkbaar gerefereerd aan een fataal ongeluk, de mens als slachtoffer van technische vooruitgang. Maar is hier bij nader inzien wel sprake van een ongeluk? Immers, er is alleen maar een dak van een auto dat hier als een gespreid bed op de vloer ligt, waar het skelet op ligt.

En het skelet is duidelijk geen echt skelet. De schedelbol is van cement en op de plaats van de ribbenkast ligt een glanzende Fuller-constructie.

Bekken en benen zijn van hout, afgetopt en gescharnierd met metaal en de disproportioneel naar buiten stekende schoenen zijn van gegoten lood, zoals ook kogels van gegoten lood zijn. Dat wat op een skelet lijkt, somt in feite een aantal basisbouwmaterialen op die ons leven en ons technisch vernuft vorm hebben gegeven. En daarmee ook onze eigen destructie.

Het autodak ligt als een rustbed op de grond van waaraf het materialenskelet frontaal naar de hemel gekeerd ligt. Tegelijk zien we de reflecties van het geraamte weerspiegelen in het gekreukte dak. Er is dus hoogte boven het skelet en diepte eronder.

Mooi natuurlijk, al die materialen en de betekenissen die zij in zich lijken te sluiten, maar het geheel zou niet werken als Jackson niet zo’n uitstekende beeldende kunstenaar was. Met de nadruk op “beeldende”, want Jackson maakt sculpturen die door hun vorm en compositie onmiddellijk het oog trekken. Maar wat is die aantrekkingskracht? Is het onze bekendheid met de vormen en materialen waarmee we ons identificeren en waarin we ons leven, onze dood en ons streven herkennen?

Wat dat laatste betreft is de titel van In Search of the Miraculous een ontroerende referentie aan het werk van de romantisch tragische kunstenaar Bas Jan Ader. Ader vertrok in 1975 in het kader van zijn project met diezelfde titel onder meer in een klein zeilbootje vanuit Amerika richting Europa. Hij kwam nooit aan.

Het reddingsvlot dat Jackson laat zien, op baren van (wederom!) Fuller-driehoeken,  is daarop een sympathiek vervolg. Maar het reddingsvlot is van brons en als zodanig onbruikbaar. Toch blijft het drijven, of liever zweven, op de ranke driehoeken die nog aan oceaanbaren doen denken, maar dan geheel getemd. Dit vlot, met zijn ernstige, zelfs wat lugubere, zwarte patina, zal niemand redden maar is een fenomeen op zich geworden. Een symbool van de mogelijkheid van redding maar ook van de futiliteit van menselijke hoop.

De ranke constructie komt weer prachtig terug in de Tensegrity Biotron. De kubus, als vorm weinig spectaculair, is hier gemaakt tot een schier oneindige caleidoscoop, met diagonalen van gekleurd licht, waarin botten vrijelijk zweven. Het licht, al zo nadrukkelijk aanwezig in Chariot II, speelt hier de hoofdrol. De chaos lijkt compleet en toch is er een duidelijk systeem.

Door de spiegelingen lijkt de inhoud zich oneindig in de zijkanten en naar beneden toe voort te zetten, als naar een wonderlijk verlichte onderwereld. De constructie is rank maar stevig en tegelijk, voor wat we zien, voor het grootste gedeelte niet aanwezig. Het zijn immers grotendeels spiegelingen. En dat zet weer zaken tegenover elkaar: oneindigheid en eindigheid en het tastbare en schijnbare.

Een ander aspect van Jacksons werk is het verzamelen.

Het toepasselijkste voorbeeld in de tentoonstelling is Study Collection VI die doet denken aan een verzameling uit de late Renaissance waarin de metafysica van de materialen en objecten en hun onderlinge relatie in de kosmos een rol speelde.

In het geval van The Way we were is de verzameling een soort evolutionaire reeks mensenschedels die zich geleidelijk met steeds grotere tussenruimtes van links naar rechts ontwikkelen tot een volledig abstracte, driehoekige, titanen piramide.

Wie van rechts naar links kijkt komt weer terecht bij drie schedels van brons, koper en lood, die, ondanks geleidelijke kleine geometrische abstraheringen, heel duidelijk herkenbaar zijn als schedels. Brons, koper en lood zijn uiteraard drie metalen die van groot belang zijn geweest voor de beschaving, zowel voor de opbouw als van de afbraak ervan. Naar rechts toe zijn de metalen van meer praktisch gebruik: ijzer, staal, aluminium en titaan. Daarbij is titaan de basis voor veel metalen zaken die niet mogen roesten, krachtig moeten zijn en bestand zijn tegen grote temperatuurwisselingen.

De schedels spiegelen zich weer aan de onderzijde. We zien daarbij de kant van de schedels die we op ooghoogte niet kunnen zien en die hen minder herkenbaar maakt. Aan de linkerkant zien we de onderkanten nog als ruw geaccidenteerde voorwerpen; aan de rechterkant is de onderkant even herkenbaar of onherkenbaar geworden als het voor- en bovenaanzicht.

Ook een verzamelwerk is  – de naam zegt het al – Study Collection IX. Het werk is op verschillende manieren een verzameling. Uiteraard is het de verzameling van een voorstelling van een skelet en een mensenfiguur. Daarnaast is het een verzameling van de verschillende zones van het lichaam: het hoofd, romp en armen, de schaamstreek en handen, de bovenbenen en de onderbenen en voeten. Maar het is ook een verzameling van dood en leegte: de beide wezens zijn gemaakt van plastic en lijken op anatomische en medische instructie-sculpturen.

De rechterfiguur mist grote delen van zijn bedekking maar ook het skelet is niet compleet. Het skelet lijkt bij nadere beschouwing zelfs verbrokkeld en de rechterfiguur is gelaagd. Dat dat niet meteen opvalt komt door het gebruik van ‘International Klein Blue’, het diepe, ooit door kunstenaar Yves Klein gepatenteerde blauw, dat wel straalt maar niet glanst. Kleins blauw doet het ruimtebesef verflauwen. Wie er langer naar kijkt, kijkt als het ware in de diepte of in de leegte. Deze herinnering aan Klein is een onderdeel van de verzameling en maakt leegte tot onderdeel van de verzameling.

En in de totale verzameling van deze expositie zijn tijd en historie daarvan een tastbaar onderdeel, of het nu gaat om reminiscenties aan kunstenaars of om historische gebeurtenissen. Zo is de atoomaanval op Japan aan het einde van de Tweede Wereldoorlog een regelmatig terugkerend thema in Jacksons werk. Begrijpelijk vanwege de hoogontwikkelde technologie die dit mogelijk maakte maar ook vanwege de schijnbaar totale vernietiging.

In Enola Gay (de naam van het vliegtuig waarmee de atoombom op Hiroshima werd gegooid op 6 augustus 1945) zien we op het eerste gezicht een reliëf van een cockpit.  Door de ramen is het lichtblauw, grijs en geel. Wellicht is het de lucht, met wolken, waardoorheen licht schijnt. Het reliëf doet denken aan een legpuzzel, het resultaat van schijnbaar kinderlijk bezige geesten. De materialen waaruit dit technologische hoogstandje hier is opgebouwd zijn de zaken waarmee moderne interieurs worden bekleed: Ikea hout, laminaat, systeemplafondtegels. Materialen die gemaakt zijn opdat wij ons veilig en op ons gemak voelen. Het zijn de titel en deze materialen die een luguber karakter geven aan het reliëf. Het werk trekt aan door zijn kleuren en bijna naïeve precisie, maar onder die laag zit de verpletterende kracht van het menselijk vernuft.

De atoombommen op Japan zijn ook aanleiding geweest voor Jackson voor een aantal verbrande reliëfs. Hiroshima speelt een belangrijke rol in Jacksons universum. Zoals in een werk als 6 August 1945. Een verbrande houten maquette van een stad, naar verluidt Peenemünde laat een geblakerd landschap zien, zwart met glimmend uitgevloeid lood. De kaalheid en het lood maken het geheel desolaat, maar in zijn reinigende verschroeidheid staat het in de traditie van het oudere werk van Anselm Kiefer.

Day Jackson maakt ook films. Vreemde collages van hilarische reclames en reportages (In search of…) waarin de grens tussen de reportagewerkelijkheid en de fantasie geregeld zoek raakt.

Dat maakt de filmpjes tegelijk indringend en grotesk. Kenmerkend is een quasi-reportage over zombies (In Search of Zombies). Hier wordt het thema van het voortbestaan na de dood tastbaar gemaakt en onderdeel gemaakt van een complottheorie. Daarbij moet bedacht worden dat er in complottheorieën daadwerkelijk door mensen geloofd wordt. Complottheorieën zijn dus zo reëel als ze irreëel zijn.

Jackson trekt dat verder in het groteske met zijn serie filmposters Ronald Reagan at 100 Years Old waar we de oude filmster / president als hoofdrol zien in horrorfilms. Dit mag grotesk lijken, maar wordt iedere herinnering niet grotesk? En zeker die van een Amerikaanse president die een beleid gevoerd heeft in de jaren tachtig waarvan de invloeden nog te merken zijn. De man van het Starwars atoomscherm en van reaganomics. Jackson toont hoe geesten uit het verleden nog werkzaam zijn en ons in ons handelen beïnvloeden tegen wil en dank.

Zoals gezegd is de dood veel aanwezig in Jacksons werk. De dood kan niet anders dan het onderwerp zijn van een werk dat The Tomb heet. Het is ook weer een sleutelwerk (als Chariot II) in dat er een aantal zaken op monumentale wijze bij elkaar komen. Het is deze keer niet de titel die terugverwijst naar een eerder kunstwerk, maar het is vooral de uiterlijke vorm. Die is in essentie afkomstig van de graftombe voor Philippe Pot (door een vooralsnog anonieme kunstenaar) uit de tweede helft van de 15de eeuw, momenteel in het Louvre. Het oorspronkelijk monument bestaat uit een uitbeelding van de dode, opgebaarde Philippe Pot, gedragen door acht treurenden.

Bij Jackson zijn de acht treurenden acht astronauten van hout. Zij dragen een glazen grafkist, met een skelet. Maar net als bij Terminal Velocity, kun je de vraag stellen of het wel om een skelet gaat. Want wie onder de kist staat, ziet geen botten maar andere zaken als onder meer het blad van een zeis, yamwortel, een stuk hout dat naar verluidt van een wilde vijgenboom komt en andere zaken, zweven als grafgiften in geodetische constructies, die zich weer tot in het oneindige voortzetten, de hemel in. Of kijken we van diep onder de grond naar boven toe?

De astronauten zijn opgebouwd uit verschillende stukjes hout. Ze lijken qua vorm op sculpturen die zich net uit het materiaal losmaken, anderzijds kan dat niet omdat ze uit kleine stukjes zijn samengesteld. Die verschillende stukjes hout van uiteenlopende structuur zijn gebruikt als in een reliëf. De astronauten zijn dus samengesteld uit stukjes materiaal van verschillende plaatsen en verschillende bomen van verschillende soorten met verschillende leeftijden  De kist die zij dragen, geeft het idee dat zij de ruimte zelf dragen en daarmee ook de tijd. Is het de tijd die zij ten grave dragen?

Of de tijd nu ten grave wordt gedragen of niet, het is het materiële van de zaken die Jackson gebruikt, dat de tijd bijna aanraakbaar maakt. En hij gebruikt het virtuoos, vindingrijk en geestrijk, of het nu gaat om filmpjes, tl-licht, hout, metaal of schedels. Hij laat ons op die manier ook de waarde zien die we hechten aan de ons omringende materialen zonder daar moralistisch over te doen. Hij toont ons de oneindige cyclus van het eindige en de kracht die we als mensen uit vormen en beelden kunnen putten.

Bertus Pieters

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: