Skip to content

Fabels van verf; Simon Schrikker bij Livingstone Gallery, Den Haag

11 november 2012

Dieren kennen we ons leven lang. Biologen vertellen ons dat het onjuist is ons menselijk gedrag te projecteren op dieren. Natuurlijk hebben die biologen gelijk, maar we kunnen het niet laten. Het is onze cultuur om dieren karakters te geven en, laten we wel wezen, daar werken die dieren ook zelf aan mee. Ze zijn nu eenmaal speels, aandoenlijk, hard of agressief, en dat werkt op de menselijke verbeelding.

De beeldende kunst kennen we ook al ons leven lang. Iedereen kent de indruk die beelden op ons kunnen maken en menigeen kent de kracht van kleur en verf. En sinds de virtuoze, quasi-nonchalante olieverfstreek (sprezzatura) in de schilderkunst haar intrede deed bij de Venetianen in de 16de eeuw (Titiaan, Tintoretto etc.), hebben expressie van de verf zelf en de verbeelding elkaar iedere eeuw versterkt.

Meng dat met de eerdergenoemde dierprojecties en je komt uit bij Simon Schrikker. Hij gebruikt in zijn schilderijen dierbeelden die heftige reacties op kunnen roepen, zoals angst, pijn of mededogen. Maar zijn schilderijen laten vooral ook de verf zelf spreken. Zoals momenteel te zien is op de tentoonstelling Through Thick and Thin bij de Haagse Livingstone Gallery. (En overigens is zijn werk nu ook te zien in het Drents Museum in Assen)

Neem het schilderij met een hond die lijkt te dansen. Je zou zeggen dat hij uitgelaten uit het water komt. Maar er is geen water te zien op het schilderij. Er druipt wel één en ander van de hond, maar is dat water? Water kan het niet zijn, immers, water spat alle kanten op bij een bewegend beest en dat doet het hier niet. Het is de verf die recht naar beneden druipt. En hoe uitgelaten is die hond nu eigenlijk? Welbeschouwd zit er ook iets sinisters in het schilderij. Er is niet te zien waarom die hond zo levendig is. Het landschap achter hem is onwerkelijk leeg en grauw. Is de hond dol van pijn? Is de hond misschien sowieso dol?

De hond zelf heeft rode vlekken, alsof zijn vlees gedeeltelijk bloot ligt. Maar is dat vlees? Vlees kan het niet zijn, want het rood ziet er niet als verwonding uit. Heeft de hond zojuist een prooi verorberd? Maar bloed kan dat rood niet zijn, immers bloed zou donker en geklonterd zijn of spetteren en dat doet het hier niet. Het is de verf die rood is. Dat rood geeft mede vorm aan wat meer lijkt op de geest van een hond dan op een echte hond.

En dat idee komt dichter bij de voorstelling op het schilderij. Is het dan de geest van een hond? Misschien, maar het is in ieder geval iets immaterieels dat materieel gemaakt is door middel van verf. Zoals voor een Afrikaans krachtbeeld hout gebruikt wordt om iets immaterieels materieel te maken. Zo’n krachtbeeld roept iets immaterieels op door het zichtbaar te maken en het zo te kunnen bezweren. En dat is eigenlijk precies wat in Schrikkers schilderij gebeurt. Schrikker roept iets ongrijpbaars op, benadrukt zelfs die ongrijpbaarheid door zijn losse, bijna nonchalante manier van schilderen (zijn sprezzatura), maakt het immateriële zo zichtbaar en bezweert het daarmee.

Dat bezweren komt steeds terug in zijn werken. Maar, en daarin verschilt het werk van de Afrikaanse krachtbeelden, de bezwering heeft bij Schrikker niet alleen met de uitgebeelde dierfiguren te maken, maar vooral met het materiaal waarmee hij die figuren uitbeeldt. Het is de verf – zoveel wendbaarder dan Afrikaans hardhout – die de bezwering zelf tot leven brengt. Schrikker laat de verf het werk doen waar woorden en spreuken te kort schieten. De hond, de voorstelling, mag uitgangspunt zijn, de verf is dat ook. Samen zijn ze zowel middel als doel.

Dat leidt soms tot bijzondere abstracties. Zoals bij de uitbeelding van een hond die water van zich af lijkt te schudden, of dat zojuist heeft gedaan. Dit schilderij brengt meer onzekerheid teweeg dan dat van de dansende hond want dit dier laat zich niet vangen: het staat met zijn kop gedeeltelijk buitenbeeld. Schrikker snijdt zijn beesten vaker af aan de rand van schilderijen, maar dit is het enige voorbeeld op de tentoonstelling waar hij dat met de kop doet. Hier is een dier dat niet in de ogen gekeken kan worden. De intenties van de hond zijn niet duidelijk en toch manifesteert zich zijn lichaam als een grote, monumentale vorm, schril oplichtend tegen een donkere achtergrond. Maar al lijkt die vorm monumentaal en volumineus, bij nader kijken valt ze uiteen in verfstreken.

De verf is aangebracht in directe streken, dan weer vet, dan weer dun en doorlopen met medium, de kleur varieert, schril, gelig wit wordt afgewisseld met vaal blauw dat weer benadrukt wordt door wat spaarzame vlekken rood. De kleuren hebben hier eigenlijk geen enkele andere connotatie dan die van zichzelf en het wonderlijke is dat ze daardoor zowel op zichzelf staan als de hondenfiguur laten verschijnen. De bezwering lijkt hier het meest compleet: het ongrijpbare beeld wordt opgeroepen en tegelijkertijd geabstraheerd.

In een ander hondenportret abstraheert het beeld al vóórdat het goed en wel is opgeroepen. De verf is zo dik opgebracht dat ze het beeld eerder verdicht dan verheldert. Als in de andere werken met honden, komt het beeld los uit de achtergrond. Maar hier krijgt de verf nadrukkelijk de overhand over het beeld, alsof Schrikker tot het punt wil gaan waar de verf bijna geen zeggingskracht meer heeft. Dat leidt tot een wankel evenwicht, waar het beeld en zijn betekenis met veel moeite concurreren met de substantie van de verf.

Dat is een enorm verschil met een aantal hondenschilderijen waarin juist de inhoud de verf lijkt te overvleugelen. Zo kun je je bij een klein schilderij met een witte hond afvragen of het beest slaapt of dood is. In de grotere hondenschilderijen lijken dergelijke thema’s meer uitgewerkt en onderworpen aan de werking van de verf.

Dat blijkt onder meer uit een groot schilderij van een hond die in eerste instantie hard lijkt te lopen, maar bij nader inzien meer dood ter aarde lijkt te liggen. Daar doen juist kleur en verf hun werk: de knalrode hond tegen een achtergrond of ondergrond die een naargeestige leegte doet vermoeden, geven de schijn van een beeld uit een nachtmerrie. Het is met puur schilderkunstige middelen dat Schrikker dat idee bereikt. De vaart in de achtergrond die de aarde waarop de hond rust, doet vervagen is een schilderkunstige ingreep die de nadruk weer terug brengt naar de verf en haar mogelijkheden. Evenals het gebruik van de glanzende, rode verf en de scherpe contour van de hond met de weerbarstige verticale rode spetters. Je kunt het afdoen als een gemakkelijke trucage, maar alle gebruik van verf is trucage en het beeld wordt er hier niet eenduidiger door. Voor wie langer kijkt, gaat de verf een steeds belangrijker rol spelen in de betekenis van het beeld. Schrikker heeft weer een beeld opgeroepen en het trachten te bezweren. Maar zoals dat gaat bij tovenaarsleerlingen gaat het door de gebruikte materie een eigen leven lijden. Het bezworene moet door de kijker zelf opnieuw bezworen worden.

Zoals uit bovenstaande blijkt, gebruikt Schrikker honden vaak als uitgangspunt. Hij stelt de hond niet voor als de aloude trouwe viervoeter. De hond is bij Schrikker het weliswaar bekende huisdier, onverbrekelijk verbonden met de mens, vaak geëvolueerd tot een potsierlijk wezen, maar het is ook het dier dat afstamt van een geducht wild roofdier, een dier dat bij Schrikker zowel onberedeneerde vrees als erbarmen opwekt, een fabeldier dat vrees, erbarmen en potsierlijkheid van de mens zelf vertegenwoordigt.

Andere dieren bieden bij Schrikker weer andere uitgangspunten. Kun je stellen dat de mens de hond schiep naar zijn evenbeeld, dat geldt bepaald niet voor de octopus, waarvan ook een aantal verbeeldingen te zien zijn op de tentoonstelling. De octopus heeft een instabiele en ongrijpbare contour. Ongrijpbaarheid kwam hier al eerder ter sprake en met de octopus lijkt Schrikker de ware verpersoonlijking van die eigenschap te hebben gevonden. Hij heeft er meerdere kleine schilderijen van gemaakt waarin dikke, krullende verf als vanzelf de krullende armen van de inktvis worden en vice versa.

In het grote schilderij met een rode octopus verdwijnt de contour van het dier deels in de omgeving. Het beest verdwijnt of verschijnt juist uit het modderige duister, wellicht de door hemzelf verspreide inkt. Het is tegelijk dat verdwijnen en verschijnen dat hier een essentiële rol speelt, het gaat hier veel meer om de barokke, meanderende bewegingen dan om de contour. De octopus laat zich niet eenvoudig omlijnd oproepen als een gewerveld dier, hij is bij Schrikker slechts een gedachte die tegelijk op het punt staat van verschijnen en verdwijnen.

En zo zijn er ook schilderijen van zeearenden en haaien. Iedere soort krijgt zijn eigen menselijke projectie, ieder schilderij wordt een fabel en fabels zijn van oudsher bezweringen van ons eigen handelen en denken. Bij Schrikker is de taal en de grammatica de verf. De schijnbare nonchalance met de verf, de sprezzatura, geboren bij de Venetianen in de 16de eeuw, wordt bij Schrikker zowel ongrijpbaar als materie. Hij staat daarbij met zijn dierschilderijen  in een traditie van grote voorgangers als Delacroix en Kokoschka. Maar het sublieme van Delacroix is bij Schrikker teruggekeerd in de verf en het expressionisme van Kokoschka is bij hem verdwenen in een overvloed van beeldmateriaal van foto’s, internet, film en televisie die de fabels bedrieglijk echt laten lijken. Schrikkers fabels zijn van de 21ste Eeuw.

Bertus Pieters

Advertenties
2 reacties
  1. Harriette permalink

    Hoi Bertus,
    Het volgende las ik net in een essay uit 1964 ‘against interpretation’ van Susan Sontag: the function of criticism should be to show how it is what it is, even that it is what it is, rather than to show what it means. Stukjes uit jouw beschrijving van het werk van Simon Schrikker doen mij aan haar uitspraak denken…..In place of hermeneutics we need an erotics of art! Eveneens een uitspraak van Susan.
    Groet,
    Harriette

    Like

  2. Ha Harriët! Ik zou zeggen: schrijf er een stuk over!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: