Skip to content

Betekenis genereren en ontkennen: Maarten Overdijk bij Walden Affairs

21 november 2012

Vaak wordt ervan uit gegaan dat dingen, objecten, niet communiceren, laat staan dat wij zelf zouden communiceren met objecten. Zoiets wordt hooguit geacht te gebeuren in sprookjes, mythes, sagen en legendes. Des te vreemder is dat menigeen vindt dat een kunstwerk wél moet communiceren, terwijl een kunstwerk toch ook niet meer dan iets materieels is. Voor zover er sprake is van communicatie, kan die daarom alleen plaats vinden in het hoofd van de kijker. Kunstwerken, net als natuurlijke objecten, zijn er in principe alleen maar. Zij krijgen wat informatie mee van de kunstenaar, met behulp van vorm, lijn of kleur, maar wie de connotaties daarvan niet kent, kan die informatie en daarmee het kunstwerk niet bevatten. Je zou zeggen dat, wanneer de kunstenaar met vorm, lijn of kleur juist connotatie vermijdt, het kunstwerk bevattelijker wordt voor de kijker. Maar we weten al lang dat dat niet zo is. De menselijke geest wíl nu eenmaal betekenis zien, wíl connotaties hebben.

Wie nu Walden Affairs aan de Haagse Zuidwal binnenstapt, zal bovenstaande onmiddellijk moeten toegeven. Twee witte kegelvormige objecten liggen met de punt naar de bezoeker toe. Zij lijken zojuist van achter de coulissen in de ruimte te zijn gekomen. Of vertrekken zij weer? Geen van beide natuurlijk, het zijn immers dode objecten van aluminium en gips. Niettemin vraagt hun opstelling als het ware om betekenis. In onze hersens kunnen zij eenvoudig niet zonder. Maar tegelijk onttrekken zij zich ook voortdurend aan enige betekenis. De hele omgeving speelt daarbij een rol. De twee kegels zijn achter elkaar opgesteld, links achter in een wit geschilderde ruimte, een speciale ruimte die je binnentreedt – of althans je dat gevoel geeft – door de boogvormige opening.

Je kunt die ruimte zonder bezwaar binnenkomen en er rond lopen, maar door de verdere kaalheid van het interieur blijf je geconfronteerd worden met de twee kegels. Je bevindt je in hún domein. De meeste objecten roepen een zekere herinnering op. Deze objecten lijken dat niet te willen en de omgeving wil er niet bij helpen. Toch lijkt alles op zijn plaats te staan, in deze ruimte zijn de dingen zoals ze zijn en samen vormen ze een eenheid. Het geheel is als een film-still die de kern van de gehele film weergeeft. Als bezoeker kun je zelf de hoek van waaruit gefilmd wordt bepalen.

Aanrichter van het geheel is Maarten Overdijk en hij kreeg de drie verdiepingen van Walden Affairs tot zijn beschikking. Op de eerste verdieping is, qua objecten, meer te zien. Kon je beneden nog de idee hebben te kunnen stappen in een stilstaand filmbeeld, op deze verdieping is achterin een podiumpje gemaakt. Op het podium staan twee objecten, sculpturen zo je wil, opgesteld. Verder is de gebogen bovenkant van de schouw nog te zien. Die rijmt met Wax Sculpture – recording  no. 2, een plat boog- of poortvormig object van was. Dat rijm komt ook weer terug in de boog van de doorgang naar het achterste deel van de ruimte. In het achterste gedeelte staat de sculptuur Wax sculpture – recording no. 1 opgesteld, eveneens met een boogvorm (aan de rechterkant), maar voor het overige een uitvergroting van een deurslot. De theatraliteit die op de benedenverdieping te zien is, is hier uitdrukkelijker geworden. De twee sculpturen worden geheel vanzelfsprekend opgenomen in de ruimte met de haardplaats en de boog van de doorgang. De boogvormige schouw wordt vanzelf een sculptuur in het geheel en in feite geldt dat ook voor de doorgang, want sculptuur heeft hier niet alleen met de objecten zelf te maken, maar ook met de ruimte erom heen. Dat geldt natuurlijk voor alle sculptuur, maar het geldt hier in het bijzonder; sterker, het is hier de kern van het verhaal.

In de ruimte zijn nog drie objecten opgesteld. Maar, in vergelijking met de twee sculpturen op het podium, minder theatraal. Twee objecten lijken met hun rechte vormen commentaar te geven op de wand waartegen zij staan en hangen, zij vullen een raam, een haardplaats en geledingen en kleinere onderdelen van de wand aan.

Bij het raam tenslotte staat Wax sculpture – recording no. 4. Al naar gelang waar de zon staat, wordt dit object door het buitenlicht beschenen, wat zodoende automatisch een aanvulling op de sculptuur wordt.

Alle vijf objecten in deze ruimte zijn met onder meer was gemaakt. Was is breekbaar en quasi-transparant. Het vermijdt dat sculpturen er zwaar of massief uitzien. Zeker in deze opstelling, waarin geen enkele betekenis vast wil liggen, komt dat goed naar voren. Het is moeilijk te definiëren wat de objecten van Overdijk in deze opstelling teweeg brengen. De geest wil betekenis zien, liefst aan de hand van ordening. Die ordening is er, de rest blijft aan de kijker die al zoekend onderdeel wordt van het geheel en tegelijk wordt buitengesloten.

Op de tweede, de bovenste verdieping lijkt alle sculptuur verdwenen. Het is de zogenaamde Yellow room en die naam zegt voldoende: met was en gele pigment zijn de muren van de kamer gelig gemaakt en er is een scherm, eveneens gelig,  voor de ramen gezet. Om de randen schijnt het daglicht. De vloer steekt er donker bij af. De kamer is met een stang afgesloten voor de bezoeker en kan dus alleen van buiten ingekeken worden. In feite is er op die manier weer een vorm van theater gemaakt, maar nu als kijkdoos op kamergrootte. Kun je op de benedenverdieping nog vrijelijk in de theatrale ruimte rondlopen en kun je je op de eerste verdieping nog in een theater met een podium wanen, hier kun je slechts tegen de ruimte en tegen het licht aankijken. Hier is het licht de sculptuur, het licht dat rond het scherm schijnt en het licht van de tl-buis. Het geel lijkt het licht te verzadigen. Het licht van buiten maakt bovendien dat het scherm een sculpturale waarde krijgt en verder maakt het ook dat delen van de muur rechts, die wit zijn gelaten, extra meespelen in het geheel.

Op die manier ontstaat er een simpele tegenstelling met de benedenverdieping: beneden het geheel opgenomen worden van de bezoeker in de ruimte en boven het geheel buitengesloten worden van de bezoeker. Ook het licht wordt verschillend gebruikt: beneden worden bezoeker en sculpturen samen opgenomen in buitenlicht en lamplicht, boven wordt de sculptuur slechts door licht en kleur gevormd. Op die manier vormen boven- en benedenverdieping een soort zijluiken van een drieluik.

De eerste verdieping is daarbij het middenluik. Daar spelen zowel opneming als buitensluiting van de bezoeker tegelijk een rol. Er is een podium met objecten, maar aan hun spel kan niet deelgenomen worden door de bezoeker. En er is licht dat onderdeel wordt van een sculptuur bij het raam. De overige twee objecten langs de wand, maken het raam en de haardplaats tot ornamenten.

Dat er inhoudelijk weinig vat op de sculpturen te krijgen is, wil niet zeggen dat er geen inhoud zou kunnen zijn. Zo zijn de kegels niet alleen puntig, maar ook achthoekig waardoor de zijden het licht in verschillende gradaties weerkaatsen en zijn een aantal sculpturen op de eerste verdieping op deursloten gebaseerd. Als je wil kun je daar betekenissen bij zoeken en misschien zelfs vinden, maar ze zullen niet voldoen en onmiddellijk weer verdwijnen of veranderen.

Overdijk heeft bij Walden Affairs prachtig de gelegenheid gekregen om te laten zien wat zijn objecten kunnen doen met een ruimte, met name hoezeer sculptuur en objecten in het algemeen, ruimte tot de hunne maken en de bezoeker daar nadrukkelijk onderdeel van laten zijn. Maar ook hoe zij betekenis genereren en tegelijkertijd ontkennen.

Overdijk heeft met zijn objecten in feite een tentoonstelling gemaakt die alleen over zichzelf gaat, of liever: over een aantal basiszaken in sculptuur. De sculptuur is daarbij kernachtig van vorm, maar zal in een andere ruimte andere ideeën over die ruimte oproepen.

 

Bertus Pieters

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: