Skip to content

Tussen einde en begin #1 : Enzo Cucchi

26 december 2012

IMG3a

Tekenen concurreert met muziek als de meest magische en meest basale van alle kunsten. Tekenen ligt aan de basis van alle andere beeldende kunsten en van het schrijven, inclusief het schrijven van muzieknoten. Daarmee ligt het ook – samen met geluid – aan de basis van communicatie. De mens die ontdekte dat je met een simpele kras een teken voor iemand achter kan laten en daarmee die ander kan beïnvloeden, moet zich een machtig mens hebben gevoeld.

Daarnaast en daardoor is tekenen ook één van de individueelste van de kunsten. Naast dat de lijn altijd een karakter van zichzelf heeft, geeft ze ook op seismografische wijze de fysieke en geestelijke kracht van de tekenaar weer, of die dat nu leuk vindt of niet. Tekenen kan op die manier soms bijna als een vorm van ademen gezien worden.

Voor een flink aantal goede kunstenaars is het inderdaad een vorm van ademen. Enzo Cucchi  (1949) is daar één van. Zijn oeuvre hangt als het ware van tekeningen aan elkaar. Op betrekkelijk kleine velletjes papier worden door hem soms grote ruimtes en landschappen geschapen die op verschillende manieren intrigeren.

Neem bovenstaande tekening uit 1985*. Die is maar 14 bij 22 centimeter en is getekend met simpele middelen: balpen en donkere inkt.

De voorstelling is intrigerend. Een figuurtje dat naar de grond reikt naar iets wat lijkt op het einde van de regenboog; terwijl wolken als twee grote, zwarte, zware stenen boven een dikke, donkere horizon hangen. Of zijn het daadwerkelijk stenen? Wie meer werk van Cucchi uit die tijd gezien heeft, weet dat die donkere, dreigende vormen overal kunnen optreden, in de lucht, op de grond en ertussenin. Hun schaduwen liggen donker over het land. Is het wel land? Tussen de twee schaduwen lijkt een oplichtende weg te liggen. De twee schaduwen gaan daardoor een eigen rol in het geheel spelen. Waar de oplichtende weg naartoe loopt is niet duidelijk. Hij houdt voor de ongewisse horizon gewoon op.

Het figuurtje staat volstrekt eenzaam in het geheel, is bezig met die regenboog, terwijl achter hem de donkere vormen en hun duistere, dreigende schaduwen de rest van de ruimte bepalen. Alleen de regenboog loopt transparant – zoals regenbogen zijn – door de compositie en lijkt daarmee een teken van hoop en verlichting in dit dreigende geheel. En ook overigens: weet het figuurtje dat de twee zware vormen in de lucht hangen? Of verdraagt het die grootse dreiging omdat het niet anders gewend is eenzaam te leven met twee zware wolken en nu en dan een regenboog?

De tekening krijgt daarmee een metafysisch karakter. Je kunt je inleven in het tafereel, zonder er ooit geweest te kunnen zijn of het meegemaakt te hebben en er lijkt ook een betekenis te zijn. De eenzaamheid van de mens die zich bezighoudt met de plaats die de regenboog hem wijst, het grootse en log bewegende natuurgebeuren, ze zijn zo direct en zonder opsmuk samengebracht, dat ze als vanzelf betekenis krijgen. Maar welke? Zijn die zware vormen wel zo dreigend? Of drijven zij juist weg om plaats te geven aan het licht en aan de regenboog? Is dat eenzame figuurtje, dat zo opgaat in het kijken naar het einde van de regenboog, de dans juist ontsprongen? En die twee grote schaduwen, zijn dat wel schaduwen?

Allemaal intrigerende vragen die nooit eensluidend beantwoord kunnen worden. Maar wat vooral bijzonder is, is dat de voorstelling niet anders kan bestaan dan in deze getekende vorm. Zie hoe Cucchi de twee wolken of drijvende stenen hun vastheid heeft gegeven door ze een duidelijke contour te geven. Hoe hij op de meest simpele wijze doffe glimlichten heeft aangebracht op hun bollende oppervlakken.

Zie hoe hij de schaduwen eronder simpel heeft aangegeven met horizontale en verticale krassen. In het linker deel zie je duidelijk hoe hij vooral eerst de verticale krassen heeft gezet, waardoor de schaduwen een vreemde diepte krijgen, alsof zij niet alleen schaduwen zijn maar ook spiegelingen op een vochtig oppervlak.

Zie ook hoe Cucchi ruimte uitspaart in de donkere gedeeltes voor de regenboog, die hij met mooie, dunne, gebogen lijnen weergeeft. En kijk hoe hij de horizon wat naar rechts laat hellen, zodat het bukken van het figuurtje – ook met een stevige contour –  des meer effect krijgt.

En bedenk dan eens waar het licht nu eigenlijk vandaan komt. Inderdaad, daar zit geen enkele logica in, behalve de logica van het tekenen.

Als Cucchi enig onderdeel anders getekend had, dan zou de spanning gebroken zijn. Dan was het niet meer dan een tekening van een mannetje, een regenboog en twee wolken geweest. Zeker, dat is het nu ook, maar door Cucchi’s tekenkunst is de optelsom een wereld van intrigerende spanning geworden. En dat op een oppervlak van 14 bij 22 centimeter.

BP

* Enzo Cucchi (1949), Zonder titel, balpen en tusche op papier, 14 x 22 cm, 1985, privécollectie, München (klik op het plaatje voor een vergroting)

2 reacties
  1. Leuk initiatief en mooie beschrijving van een intrigerende tekening! Of het figuurtje daadwerkelijk ‘bezig is’ met de regenboog en of het gaat om de ‘eenzaamheid van de mens’ temidden van het ‘grootse en log bewegende natuurgebeuren’: dat kun je erin zien, maar dan maak je van wat je ziet ook wel iets anders, nl. je interpretatie ervan. Ken je de stukken van Rudi Fuchs in De Groene? Daarin probeert hij vaak te volgen hoe een tekening of schilderij tot stand is gekomen. Ik zou dat voor deze tekening niet durven zeggen, maar ik vermoed toch dat hij met die twee achterste vormen is begonnen en dat hij die vervolgens gespiegeld heeft (waardoor er inderdaad meteen de suggestie ontstond van twee vormen gespiegeld in een wateroppervlak). De linkervorm verhoudt zich tot de rechtervorm op dezelfde hoogte (hij is groter en omgekeerd gericht) maar ook tot de linkervorm een niveau lager (scherper, compacter); hetzelfde geldt voor de rechtervorm. Ten slotte heeft hij het geheel gecomplementeerd met nog twee figuren, veel herkenbaarder en dus veel definitiever, die zich op dezelfde manier tot elkaar verhouden als de vormen op de achtergrond (het figuurtje beeldt een regenboog uit, de regenboog zelf is maar voor de helft zichtbaar, beide zijn niet volmaakt, maar wel in aanleg), en die je tegelijkerijd als de ‘uitkomst’ daarvan zou kunnen zien. De ontwikkeling van een gedachte, een idee, vanuit een inderdaad logge vorm waar op het oog niets mee te beginnen lijkt, en waar toch, door te tekenen, iets moois uit ontstaat.

    Like

  2. Ja, de stukken van Fuchs in De Groene ken ik. Er is wel een groot verschil: ik ben Fuchs niet. Wel vind ik dat Fuchs bij tijd en wijle mooie stukken schrijft. En ik ken zijn methode om te trachten zich te verplaatsen in de manier van werken van de kunstenaar. Dat klinkt vaak mooi en aannemelijk en ik lees het graag, Maar ik heb geen moment het idee dat Fuchs niet interpreteert. In feite kan Fuchs alleen maar zeggen waar hij dénkt dat een kunstwerk begonnen is. En daar begint dus al de interpretatie. Het is interpreteren waar je dénkt dat de kunstenaar diens interpretatie begonnen is. Daar is overigens niets op tegen, want het leidt in de beste gevallen tot een verrijking van het kunstwerk. Een fout die bij een dergelijke denkwijze vaak gemaakt werd (“werd” want het is gelukkig ook weer uit de mode geraakt) is dat je moet trachten de beweegredenen van de kunstenaar te achterhalen, trachten te achterhalen wat het kunstwerk was in het hoofd van de kunstenaar ten tijde van het scheppingsproces, en dat alleen die manier van denken tot een juiste interpretatie kan leiden. Fuchs bezondigt zich gelukkig niet te veel daaraan. Kunsthistorisch klinkt zoiets aannemelijk als methode, maar dan moet je er ook veel meer historische gegevens bij betrekken.
    Maar benadrukt zij wel, dat een kunstwerk in de eerste plaats tussen de oren zit en bij de beschouwer zit het in de eerste plaats tussen díéns oren en niet meer tussen die van de kunstenaar. Natuurlijk duwt een kunstenaar je een bepaalde kant op met de tekens en de beelden die hij/zij voor je heeft achtergelaten (zelfs en wellicht juist wanneer beweerd wordt dat een kunstwerk “ambigu” zou zijn, wat voor een interpreet naar mijn smaak een zwaktebod is, maar dat terzijde), Maar die tekens en beelden zijn slechts een uitgangspunt voor interpretatie, zeker in de 20ste en 21ste-eeuwse kunst waar vaak een spel van herkennen en ontkennen gespeeld wordt.
    Bij een werkje als dit tekeningetje van Cucchi vallen werkwijze en interpretatie vrijwel samen. Ook in jouw analyse (mooie analyse trouwens, waarvoor dank) kom je daar ook niet onderuit. En ik heb ook een werk van Cucchi genomen, juist omdat hij zo’n compleet eigen tekenwereld heeft, D.w.z., niet slechts een wereld van tekens maar ook een wereld die door een manier van tekenen tot stand komt. Figuurtjes, bewegingen, de manier van gebruik van licht en donker, de manier van arceren en in deze tekening de twee grote steenachtige vormen, komen in zijn getekende werk (en wat de vormen betreft ook in zijn schilderijen) in die tijd steeds weer voor. Die grote aardappelachtige vormen hangen dan lang niet altijd in de lucht zoals hier, maar liggen soms ook op de grond, of zij lijken op gigantische knollen die verticaal omhoog staan. Soms drijven zij, soms stutten ze iets, soms is er contact met één of meer mensen, soms lijken de mensen nietsvermoedend, maar ze zijn altijd onvermijdelijk.
    Het ging mij er deze keer om die context zoveel mogelijk links te laten liggen. Niet zozeer om nu eens expres een kunstenaar te negeren, maar om deze tekening op zichzelf proberen te laten staan, haar als het ware uit Cucchistan te halen. Dat kan natuurlijk maar ten dele, want ik ken ander werk van Cucchi en dat valt moeilijk te ontkennen tijdens het kijken.
    Verder hoop ik in de stukken die komen gaan niet op één methode van interpreteren te blijven hangen. Sterker, het interpreteren kan niet anders dan de hoofdzaak zijn en dat wil ik ook nergens verdoezelen. Ik hoop het ook op verschillende manieren te kunnen doen, steeds waar het kunstwerk in casu mijns inziens toe uitnodigt. Het leek mij toepasselijk met Cucchi te beginnen daar ik een zwak heb voor zijn tekenwerk, zowel inhoudelijk als technisch, dat een mooie Italiaanse traditie in zich draagt.

    Met groet en oprechte dank.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: