Skip to content

Tussen einde en begin #2: Margaret Bourke-White

6 januari 2013

Link naar het plaatje: http://www.gstatic.com/hostedimg/ffc3055a700c3f7d_large

(Te veel surfers komen hier alleen maar om een afgehakt hoofd te zien)

Het heeft iets lugubers om dit beeld te beschrijven. Links staat een lachende man met hakgereedschap en rechts houdt een hand een afgehakt hoofd aan de haren met het gezicht naar de camera toe. Het afgehakte hoofd toont geen emoties. Er zijn geen sporen van agonie. De ogen zijn gesloten en de mond hangt open. Alle emotie in het beeld zit in het gezicht van de man links. Het is niet helemaal duidelijk of hij met blijde voldoening naar het afgehakte hoofd kijkt of dat hij naar de fotograaf lacht.

Zelfs bij herhaald kijken wekt het beeld afschuw op. De confrontatie met de dood door terechtstelling, met het resultaat van een handeling die niet alleen het leven beëindigt met een slag, maar ook het hoofd, de geest van het lichaam, scheidt, is welhaast onverdraaglijk. De lachende man maakt het allemaal des te schrijnender. Dit is geen beeld dat zich langzaam aan de kijker openbaart, het dwingt de emotie in minder dan een seconde. Het is zelfs of vragen over het hoe en waarom van dit beeld er niet meer toe doen. De gruwelijkheid van het geheel heeft genoeg aan zichzelf.

Maar het is ook juist die gruwelijkheid die steeds weer de aandacht blijft trekken, zodat het moeilijk is de ogen ervan af te houden, als de sensatie van een griezelfilm. Met dien verstande dat het ernaar uitziet dat de hier getoonde gruwelen ooit waar gebeurd zijn. En iedereen weet ook dat dit soort zaken plaatsvindt hier op aarde, misschien zelfs op dit moment.

En het is ook de wetenschap dat er een vrij letterlijke werkelijkheid aan dit beeld ten grondslag ligt, die de nieuwsgierigheid op kan wekken. De kijker is in staat veel uitgebreider en langduriger dit beeld in zich op te nemen dan de fotograaf, want die laatste zorgde slechts dat dit op deze manier voor de lens kwam, juist bij het moment van de triomf van de beulen en het moment van verse levenloosheid van het slachtoffer.

Daar staat tegenover dat de fotograaf dit moment zag aankomen en wist dat daar een mogelijkheid tot een beeld in zat dat het bijzondere van dit moment, een soort triomf van de dood, kon vastleggen. De fotograaf had al gezien wat voor de kijker hier te zien is: het hoofd van de geëxecuteerde lijkt dat van een jonge man te zijn. Maar we weten niet of de beide levende mannen ook daadwerkelijk zelf zojuist deze jongeman geëxecuteerd hebben. Misschien stuitten zij juist op het lijk van deze man en is die eerder door collega’s gedood. Duidelijk is wel dat zij er plezier in hebben. En ze laten zich graag regisseren door de fotograaf.

De foto werd gemaakt door Margaret Bourke-White (1904 – 1971) in 1952, in Korea tijdens de Koreaanse Oorlog (1950 – 1953)1. Bourke-White begon in de jaren twintig als een artistieke fotografe, maar later maakte zij voornamelijk reportages en ze werd vooral bekend met haar fotoreportages van de Tweede Wereldoorlog, waaronder van het juist bevrijde concentratiekamp Buchenwald. Later fotografeerde ze ook de trieste resultaten van schermutselingen tussen moslims en hindoes in Calcutta. Ze was dus niet voor een kleintje vervaard en als fotograaf voor LIFE Magazine handelde ze in emoties. Dat kwam haar niet aanwaaien en bij het fotograferen van menselijke interactie was ze op haar best als ze zelf het toneel enigszins kon regisseren.

Met andere woorden: als Bourke-White niet bij dit moment ter plekke was geweest, dan hadden de twee mannen niet op deze wijze het afgehakte hoofd omhoog gehouden, dan was dit hele moment van triomf er niet geweest. En zo kan een reportagefotograaf een beeld regisseren dat een soort extra-werkelijkheid toont. Een sluimerend gevoel of idee van een situatie kan op die manier tot monumentale proporties opgeblazen worden. En dat komt des te harder aan, want ook de geregisseerde werkelijkheid was ooit werkelijkheid toen de foto gemaakt werd.

Voor sommigen zal het beeld onwillekeurig doen denken aan het schilderij van Caravaggio (1571 – 1610) van de jonge David die het hoofd van de door hem gedode Goliath aan de haren omhoog houdt2. Het scherpe licht en het harde realisme van dit werk zal menigeen in Caravaggio’s dagen ontzet hebben. En er is een belangrijke overeenkomst tussen beide beelden, afgezien van enige uiterlijke kenmerken: in beide beelden heeft de verbeelding van de maker de macht. We weten niet hoe Caravaggio de voorstelling in zijn werkplaats geregisseerd heeft om die op het doek vast te leggen, maar dat hij zoiets deed, is wel aannemelijk, mede omdat hij waarschijnlijk rechtstreeks op het doek werkte. In ieder geval heeft Caravaggio ervoor gezorgd dat de voorstelling een kort moment van triomf lijkt. Een moment waarin de emotie van het geheel even gestold is. Bourke-White heeft de zelfde verbeelding gebruikt. Haar modellen waren geen modellen maar mensen die zichzelf speelden in een kort theater van een moment.

De lach van de linkerman, misschien niet eens triomfantelijk bedoeld – misschien is het meer een nerveuze lach – die lach bepaalt de emotie van het beeld. En daar zit een groot verschil met Caravaggio. Bij Caravaggio is er een zwijgende communicatie tussen de twee figuren en daar ben je als kijker getuige van. En het blijkt moeilijk partij voor één van beide te kiezen. Er is geen triomf in het schilderij die bewondering afdwingt, er lijkt geen echte winnaar in het schilderij. Dat is anders bij Bourke-White. De dood wordt met een lach gepresenteerd, de communicatie is wellicht van de lachende soldaat naar het dode hoofd, maar je kunt het dode hoofd niet anders dan frontaal aankijken en daarmee is de communicatie ook rechtstreeks met de kijker. Caravaggio is theater, Bourke-White is een soort boven-werkelijkheid. Caravaggio’s beeld is hard maar menselijk, Bourke-White’s beeld is hard en cynisch. Maar daarmee niet minder waardevol.

Bertus Pieters

1. Margaret Bourke-White, foto uit de reportage Operation Area in Korea voor LIFE Magazine, vindplaats:  https://www.google.com/search?ndsp=18&hl=en&safe=off&q=source:life+margaret+bourke+white&biw=1342&bih=730&sei=VaWJUI3FO8jF0QXe_4CwBA&tbm=isch . Klik op het plaatje voor een vergroting.

70david2. Michelangelo da Caravaggio, David met het hoofd van Goliath, olieverf op doek, 125×101 cm, Galleria Borghese, Rome. Klik op het plaatje voor een vergroting.

Advertenties
One Comment
  1. In antwoord op een lezer die via Facebook vraagt of de lach van de soldaat ook een lach uit verlegenheid of gene kan zijn:
    Ja, dat zou kunnen. Ik stip het ook ergens aan als een lachje uit nervositeit. Maar uiteindelijk hebben we niets anders dan dit beeld en hij lacht opvallend breed. Er is overigens nóg een shot hiervan, waarbij de soldaat niet lacht. Sterker, hij kijkt vrij ernstig. Maar die maakt minder indruk. Welke van de twee de eerste foto is, weet ik niet. Maar het is goed mogelijk dat Bourke-White niet tevreden was en de soldaten vroeg nóg een keer naar het vogeltje te kijken. Het kan zijn dat ze dat met handen en voeten vroeg, want wellicht verstonden de soldaten geen Engels. Het kan zijn dat de ene soldaat daarbij moest lachen (misschien als korte vlucht uit het gruwelijke van de situatie) en dat dát hem de eeuwigheid heeft ingestuurd. Waarschijnlijk kwam dat Bourke-White artistiek (of journalistiek, hoe je het maar noemen wil) goed uit. Wel duidelijk is dat ze even intensief met deze jongens is bezig geweest om ze zo goed mogelijk op het plaatje te krijgen. Daarbij heeft ze regiekeuzes gemaakt: de man die het hoofd vasthoudt staat er niet op, de toekijkende soldaat juist wel. Ze had er ook nog voor kunnen kiezen alleen het hoofd te fotograferen. Één ding is duidelijk (en dat geldt natuurlijk altijd voor professionele fotografie): Bourke-White laat alleen zien wat zij wil laten zien. Het is háár interpretatie en het zegt niet heel veel over de statistische werkelijkheid van de oorlog (werden communisten altijd de hoofden afgehakt? deden alle soldaten dit soort werk altijd met goede luim? etc.). Hierbij een link naar de andere versie waarin de soldaat veel neutraler kijkt:
    http://life.time.com/history/life-in-korea-rare-photos-from-the-forgotten-war/#17

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: