Skip to content

Het verlangen en de behoefte: Ben Akkerman en Michiel Ceulers in het GEM

12 januari 2013

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De abstracte kunst zoals wij die nu kennen, is ongeveer een eeuw oud. Het Haagse GEM lijkt dat even bescheiden te willen vieren met werk van twee kunstenaars van heel verschillende generaties: Michiel Ceulers (1986) en Ben Akkerman (1920 – 2010).

De geschiedenis van de non-figuratieve kunst in de 20ste eeuw heeft iets heldhaftigs. Ze ging gepaard met idealisme, een drang naar vrijheid, een drang naar essentie en waarheid en ze werd zowel geleid door de koele ratio als door het surrealisme. Inmiddels is de damp van dat hete brouwsel af en is het non-figuratieve gewoon één van de vele mogelijkheden van de kunst. En sinds het postmodernisme hoeft er zelfs ook geen speciaal label meer aan gehangen te worden. Abstracte kunst is allang niet principieel meer: één en het zelfde kunstwerk kan zowel gaan over het non-figuratieve als over illusionisme. Al die vormen van abstractie en de bijbehorende benamingen lijken inmiddels ook wat naïefs te hebben, immers, beeldende kunst concretiseert altijd een illusie. Daarbij is de idee dat er vormen bestaan die nergens aan refereren en alleen maar over zichzelf gaan, waarschijnlijk de grootste illusie gebleken. Of we wijzer zijn geworden met die wetenschap, is een andere vraag. Wat overblijft is de kunst.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het verschil in opvatting van Akkerman en Ceulers is zichtbaar groot, zoals te verwachten. Voor Akkerman was de abstractie een lange weg van veroveringen op de illusie. Het landschap dat hem inspireerde verdween in zijn schilderijen. Die schilderijen werden geen essenties van het landschap, maar essenties van zichzelf. Zoals de akkers die hij uit zijn omgeving kende, bewerkt moesten worden, zo bewerkte hij zijn schilderijen, steeds zolang tot hij oogsten kon. Niettemin bleven de regelmatige structuren in zijn werken een band houden met de structuren in landbouwland.

Ceulers gaat een hele andere weg. Zijn uitgangspunten zijn abstract maar hij voert ze terug naar de concreetheid van het materiaal waarmee hij schildert. En daarmee zoekt hij opnieuw contact met de werkelijkheid. Dat is ook te zien aan zijn titels. Die refereren aan allerlei uiteenlopende zaken.

Twee schilderijen op de tentoonstelling dragen de naam Poltergeist in hun titel en beide refereren tegelijk aan de dood (voor zover een Poltergeist dat al niet doet):

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Poltergeist, la tentation du mort nu en

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Kill your Darlings / Poltergeist. Dat doet vermoeden dat er toch beslist meer gebeurt in die werken dan een afgewogen abstractie. Hier wil iets actief lijken door het oppervlak van de verf heen. Maar in feite is alleen Ceulers zelf hier de Poltergeist geweest. Geweest, want het gaat om verf en dat is uiteraard dood materiaal. Ceulers geeft karakter aan zijn werken door er zijn activiteiten nadrukkelijk in weer te geven. Die activiteiten zijn gestold tot iets definitiefs en daarmee ligt het karakter vast: op het moment dat het ging leven was het meteen ook dood.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het valt niet te ontkennen dat de werken van Akkerman ook als karakters omschreven kunnen worden. Maar waar bij Ceulers de activiteit gestold is en tot karakter wordt, zo is het bij Akkerman puur de gedachte die gestold lijkt. Dat geeft het werk van Akkerman een veel bezadigder aanzien dan dat van Ceulers. De structuren in zijn werken, die nog ver herinneren aan structuren in landbouwgrond, zijn de geraamtes van de ideeën. Zij houden de ingehouden kleuren als het ware vast. Die kleuren zijn niet spectaculair warm of schijnend. Zij nemen eerder licht in zich op dan dat zij het uitstralen en wie dichtbij kijkt, ziet dat Akkerman veel aandacht besteed heeft aan de tonaliteit. Daarbij is zijn handschrift overal fijn, voorzichtig,  zacht en ingehouden.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ook wat dat betreft is het verschil met Ceulers groot. Ceulers gebruikt allerlei manieren om de verf op de drager te krijgen en combineert daar veel in. Spuitverf gebruikt hij daarbij vaak om andere verflagen te bedekken. Dat gebeurt bijvoorbeeld in het al eerder genoemde Kill your Darlings / Poltergeist. En hoe voor de hand liggend een dergelijke aanpak ook is, hij werkt en daar gaat het om. En waar verfstreken te zien zijn, vervullen zij weer de functie om het karakter te vormen van het werk.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Dat gebeurt in It’s not easy being green!, een opvallend bescheiden werkje op een lichtvoetig thema. Maar de verfstreken zijn geen voor het werk van Ceulers herkenbaar handschrift, zij maken alleen dit groene werkje herkenbaar. En inderdaad, daarmee is het niet gemakkelijk groen te zijn.

De vorm waarin Ceulers werkt is tot nu toe steeds de rechthoekige contour van het schilderij. Die rechthoek is bij hem geen raam waarbinnen één en ander te zien zou zijn. Die rechthoek is de vorm zelf, maar daarmee is hij voor Ceulers nog niet heilig.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Dat laat een werkje als The Result of the Equation Trying to Balance Itself out zien. De rechthoek is hier vervormd en probeert daarom, zoals de titel al aangeeft, een nieuwe balans te vinden. Dat moet de kijker ook, die kleur ervan ziet veranderen als hij/zij langs het schilderij beweegt.  En door de bewerking van de ondergrond en de verf die onder het oppervlak verborgen zit, geeft het licht ook steeds een andere aanschijn van het werk. Daarmee blijft het werk niet definitief en blijft het dus zoekende. Of liever, de kijker blijft zoekende.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Maar ook Akkerman brak hier en daar met de rechthoek als contour. Hij deed dat onder meer in een compositie uit 1980/81, waarin de rechthoek in de structuur van het werk als het ware naklinkt.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

In dat opzicht is op de tentoonstelling een compositie uit 1986/88 een saillant werk. Strak is de symmetrische achthoek ingekaderd en Akkerman heeft veel aandacht besteed aan het egale, verzadigde grijs. Het oppervlak van de drager en de gelaagdheid van de verf is daarbij karakterbepalend. Meer dan elders valt op dat het grijs geen licht uitstraalt, maar eerder licht absorbeert. Misschien is adem zelfs een betere omschrijving dan licht. De opvallende vorm maakt ook dat het egale grijs de aandacht krijgt die het nodig heeft.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ook met kaders en omlijstingen gaat Akkerman subtiel om. Weliswaar zit een vroeger werk van hem (uit 1971/73) in een ruime lijst.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Maar een werk uit de zelfde periode (1972) is op een veel vanzelfsprekender manier ingekaderd. De lijst vormt daarbij een veel vanzelfsprekender onderdeel van de compositie.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

In een werk met de prachtige en licht komische titel Lighten Up, Morrissey (Mon Dieu) maakt ook Ceulers een omkadering tot onderdeel van het schilderij. Hij gebruikt daarvoor karton van een verhuisdoos even achteloos als nadrukkelijk en geeft daarmee het werk nog wat extra betekenis mee.

Ceulers laat zich binnen de grenzen die hij zich stelt, door weinig afschrikken. Hij kan exuberant zijn maar weet zich ook op het juiste moment in te houden. Hij weet van ogenschijnlijke slordigheden zowel subtiliteiten als hoofdzaken te maken. Dat is maar goed ook want zijn manier van werken houdt vele opties open en kan daarom nog allerlei kanten opgaan. Dat is daarmee een andere manier van ontwikkelen dan Akkerman die in feite streefde naar juist steeds meer beperking. Beperking die ook geen uitbreiding meer toestond.

De combinatie van werken van beide kunstenaars laat de verschuivingen in de cultuur van de laatste decennia zien. Vereenvoudiging, beperking en het zoeken naar de essentie hebben plaats gemaakt voor een levensgevoel dat wordt wakker gehouden door een vrijwel constante stroom van informatie, beelden en emoties. Het eerste wekt verlangen, het tweede behoefte. Beide zijn nodig en dat maakt dat in deze tentoonstelling de werken van beide kunstenaars goed uitkomen, ook omdat de abstractie hen bindt.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Bertus Pieters

Meer over deze tentoonstelling:

http://www.lost-painters.nl/gem-michiel-ceulers-en-ben-akkerman-en-etre-et-ne-pas-en-etre/

http://trendbeheer.com/2013/02/14/michiel-ceulers-en-ben-akkerman-carlijn-mens-gem-den-haag/

 

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: