Skip to content

Tussen einde en begin #3: Alberto Giacometti

26 januari 2013

1961, Giacometti, Alberto, Paysage et figures, litho papier, 27x24, Art Institute, Chicago2

Het landschap in de westerse beeldende kunst is een oud en traditioneel genre. Het maakte zich los als decor voor Bijbelse en mythologische scènes en het kreeg zijn eigen betekenis. De betekenis liep van simpele verpozing voor de kijker tot de verbeelding van een gemoedstoestand of van het sublieme. Maar uiteindelijk kwam het steeds weer terug bij zijn eigen vorm: een reep land met daarboven een stuk lucht en daartussenin een horizon die het geheel meer of minder balans geeft. Dat is ook wat er gebeurt in deze litho van Alberto Giacometti uit 1961*.

En tegelijkertijd wordt er nóg iets klassieks gedaan in dit werk: er wordt ruimte gesuggereerd. Deze litho is niet zo groot (ongeveer 27 x 24 centimeter) maar toch wordt er een ruimte gesuggereerd die vele malen groter is. Door de twee nietige figuurtjes in het midden van het landschap wordt de blik als het ware naar binnen, de verte in gezogen. De litho is zo zuinig met informatie maar suggereert tegelijkertijd zo veel, dat je onmiddellijk door hebt dat de twee nietige figuurtjes niet per ongeluk zo donker zijn aangezet. De boom links laat ook zien hoe klein de figuurtjes zijn. Maar het omgekeerde geldt ook: de twee kleine figuurtjes laten ook zien hoe groot die boom is.

Menige 17de-eeuwse Nederlandse landschapsschilder zou nog een repoussoir hebben toegevoegd (een opvallend object op de voorgrond om de ruimtelijke suggestie te vergroten, bijvoorbeeld een boomstronk) om de blik van de kijker vanaf de voorgrond de ruimte binnen te leiden. En een veelheid aan zaken als bomen, struiken, huisjes, bruggetjes, mensen en beesten, een stadje op de achtergrond en donker en licht maakte het kijkfeest voor de 17de-eeuwers compleet.

Giacometti behandelt zijn landschap veel eenvoudiger. Geen repoussoir bij hem en ook geen veelheid van herkenningspunten die het oog door het landschap heen leiden. Hij heeft genoeg aan de twee figuurtjes en de boom om ruimte te suggereren. De kleinheid van de twee figuurtjes, in feite niet meer dan twee streepjes, doet de ruimte sterk gevoelen en zij spelen dan ook een hoofdrol in dit werkje, ondanks hun nietigheid.

Verder speelt het handschrift van Giacometti een belangrijke rol. Zie hoe hij quasi-nonchalant wat golvende, horizontale lijnen rond de twee figuurtjes zet, als in een snelle, maar zwierige handtekening (vergelijk dat met zijn handtekening rechtsonder in de compositie!). Zie ook hoe het gebladerte van de bomen en struiken opbolt als wolken. Des te opvallender is het dat de wolken nu juist niet opbollen. Het is alsof Giacometti alleen het grauw van de wolken wilde weergeven en niet hun vormen. Misschien zijn er zelfs niet eens wolken en geeft Giacometti alleen maar een indicatie van het strakke blauw waar het zonlicht hard doorheen schijnt.

Wolken of niet, de rechte halen in de lucht bepalen heel erg de sfeer van het landschap. Ze geven aan dat er een grootse ruimte is boven het landschap en dat die ruimte in beweging is; ze maken in feite de twee figuurtjes nog nietiger dan ze al zijn. Ook maken ze het landschap minder idyllisch. Het is of heel die geweldige ruimte om de twee figuurtjes heen drukt.

Het is niet duidelijk of de figuurtjes naar de kijker toe bewegen of juist het landschap in lopen. Een dergelijke dramatiek permitteerde Giacometti zich niet. Hij was, als beeldhouwer, geïnteresseerd in de ruimte rond zijn figuren, in hoe de ruimte zijn figuren vormde en hoe zijn figuren in die ruimte stonden of zich erdoor bewogen. Dat resulteerde in de bekende beelden van uiterst slanke figuren, als het ware samengeperst door de ruimte. In deze litho zijn de figuren dusdanig ver van de kijker verwijderd, dat zij van alle kanten lijken samengeperst: door de ruimte tussen kijker en figuurtjes, door de ruimte aan weerskanten en door de grote hemel, die, als in een schilderij van Ruisdael, het grootste deel van het oppervlak van het werk in beslag neemt.

Alles bij elkaar gaat het om een werkje dat er nonchalant en schetsmatig uitziet, maar in feite weinig aan het toeval overlaat. Het één kan hier niet zonder het ander, alles houdt elkaar in balans en zelfs de quasi-schetsmatige lijnen spelen daarbij een rol. Sterker, zij maken het werk aannemelijk, zij suggereren de situatie, letterlijk en levendig.

Bertus Pieters

* Alberto Giacometti, Paysage et figures, lithografie, 27×24 cm, Art Institute of Chicago. Klik op het plaatje voor een vergroting.

One Comment
  1. Het blad nader bekijkend is het niet onmogelijk dat Giacometti toch een repoussoir heeft gebruikt. Het is mogelijk dat dat wat ik aanzie voor een structuur in de lucht evengoed een neerhangende bos met takken van een boom is. Vreemd is dan wel dat daar geen bladeren aan hangen en dat het met een grote lege ruimte erboven op het blad staat. Het zou kunnen dat de rand van de steen bovenaan vlak boven de structuur is, maar dan is de litho wel vreemd laag op het vel afgedrukt.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: