Skip to content

Afdronk; Grafiek van Luc Tuymans in het Haagse Gemeentemuseum

5 maart 2013

??????????????????????

Grafiek vereist een ander soort toewijding dan de schilderkunst. Dat geldt zowel voor de kunstenaar als voor de kijker. Bij de kijker lijkt de schilderkunst vooral het primaat te hebben. Schilderkunst heeft immers de reputatie van het grote gebaar, van de heroïsche worsteling met de verf of juist van de virtuositeit met de verf en vooral van uniciteit. Daar steekt de prentkunst wat bleekjes bij af. Daarnaast heeft de prentkunst een reputatie gekregen van voer voor specialisten, een kunst die vooral op haar technische merites beoordeeld schijnt te moeten worden.

Wellicht heeft het er ook mee te maken dat de artistieke prentkunst pas relatief laat in de geschiedenis een belangrijke speler werd in het gamma van artistieke disciplines. Het was Albrecht Dürer (1471 – 1528) die pas goed begreep wat een enorm commercieel belang het had, het eigen werk te kunnen reproduceren en te verspreiden in oplagen. Het ging daarbij om houtsneden en gravures en Dürer produceerde daarin werk dat niet alleen technisch maar ook artistiek hoogstaand en zelfstandig was. Een kunstenaar als Rafaël (1483 – 1520) zag in grafiek echter vooral een middel om de roem van zijn schilderwerk te kunnen verspreiden. Hij liet dat doen door Marcantonio Raimondi (ca. 1480 – 1534), een groot graveur die Rafaël het idee wellicht aan de hand deed, geïnspireerd door de oplagen en de ongeëvenaarde kwaliteiten van Dürers grafiek.

Wat er in het begin van de 16de eeuw gebeurde, laat zien hoe er tegen prentkunst  werd aangekeken en in feite is daar weinig in veranderd. Grafiek is specialistenwerk en het voordeel is het reproduceerbare. Dat laatste stelt de uniciteit van een kunstwerk (zo belangrijk bij een schilderij) in de waagschaal. Maar is een goed kunstwerk dan vooral herkenbaar aan zijn uniciteit? Of heeft die uniciteit vooral te maken met artistieke handelingen en ideeën? Dat laatste natuurlijk! En het zijn door de eeuwen heen juist de schilders geweest die artistiek interessante prenten hebben gemaakt, soms tot gruwel van grafische specialisten. Daar zijn uiteraard de beroemde etsenseries van Goya en van Picasso. Maar ook de impressionisten hebben prachtige bladen nagelaten, niet zelden lithografieën.

???????????????????????????????

De litho wordt ook door Luc Tuymans gebruikt, zoals te zien is op zijn huidige tentoonstelling van grafisch werk in het Haagse Gemeentemuseum. En dat is niet verwonderlijk. De kleur van de lithografie heeft dezelfde blekige kwaliteit die Tuymans’ schilderijen hebben. En daar die schilderijen vaak weer gebaseerd zijn op foto’s, een andere vorm van grafiek, is de cirkel eigenlijk weer rond. Wat Tuymans in feite in zijn schilderijen doet, is het benadrukken van de verbleking van kleuren die in het papier trekken of die verdwijnen door tijd en licht. Kleuren en tinten zijn bij Tuymans eerder schaduwen of sporen uit het verleden. Het zijn daarmee niet echt kleuren die voortkomen uit een illusionisme dat direct gebaseerd is op de wisselwerking tussen voorstelling en verf. Daar zit iets tussenin: een foto of filmbeeld van die voorstelling. Tuymans’ kleuren zijn gebaseerd op kleuren op papier, celluloid en dergelijke.

???????????????????????????????

Die voorkeur maakt ook dat een aquarel van Tuymans, als een in de tentoonstelling opgenomen aquarel uit 1996, ook zo natuurlijk van toon, kleur en techniek overkomt. In feite is een dergelijke aquarel meer en op een natuurlijker manier Tuymans, dan een olieverfschilderij van hem.

Hetzelfde geldt voor zijn grafische werk. De manier waarop de inkt in het papier trekt of erop ligt en de tint en structuur van het papier laat zien, lijkt natuurlijker dan zijn manier van schilderen. Wellicht is dat ook gewenning aan de wijze van schilderen van Tuymans en zijn kleurgebruik in verf. Onderhand weten we dat een schilderij van Tuymans wat grauwig en ietwat akelig van kleurgebruik is en dat zijn verfstreken liever geen hemelse harmonie uitstralen.

Tuymans maakt ook veel zeefdrukken. De zeefdruk lijkt op de lithografie in dat hij kan imiteren. Zoals de lithografie voor de oppervlakkige kijker een inkttekening of aquarel kan imiteren, zo kan een zeefdruk dat ook. Een zeefdruk kan zelfs tot op zekere hoogte een schilderij imiteren. Tuymans doet dat ook. Hij heeft onderhand aardig wat schilderijen min of meer overgezet naar zeefdrukken. Je kunt dat zien als een aardige bijverdienste, maar zoals gezegd, een zeefdruk heeft zijn eigen kwaliteiten, mede door de beperkingen die het kent in vergelijking met het schilderen. Ook is het goed voorstelbaar dat Tuymans gewoon meer wil met de relatief weinige beelden die hij schilderend maakt.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Maar kijkende naar de drie zeefdrukuitgaven van de recente schilderijen uit de Allo!-serie (2012) vallen de grafische kwaliteiten van die schilderijen zo op, dat je je af kunt vragen of Tuymans niet beter eerst de zeefdrukken had kunnen maken en daarna pas de schilderijen. Als zeefdrukken zijn zij geslaagd en natuurlijk, al zijn zij waarschijnlijk gemaakt met behulp van projectie.

???????????????????????????????

??????????????????????

Er hangt een goede vergelijking op de tentoonstelling waarbij het originele schilderij te zien is naast de zeefdruk die ernaar gemaakt is. Het gaat om het kleine doek Suspended uit 1989 en het gezeefdrukte equivalent uit 2007. Het werk heeft een regie van donkere bossen op de achtergrond, een snoeperig huisje en een tuin waarin drie figuren staan waarvan één met rode kleding die erg opvalt door het overwegende groen. Door het licht op de voorgrond en op de gevel wordt de compositie als het ware ingeleid en het lichtblauw van het water geeft wat extra cachet aan het geheel. Als vaker bij Tuymans balanceert het werkje tussen volstrekte onbetekenendheid en overvolheid van betekenis, waarbij de luiken van de ramen, bij voorbeeld, van decoraties tot getuigen worden. Daar het olieverfschilderijtje geprojecteerd lijkt om de zeefdruk te maken, zijn beide composities gelijk. Zelfs de wat uitstaande hoeken van het olieverfschilderij zijn gereproduceerd. Niets lijkt erop dat Tuymans achttien jaar later iets wilde veranderen aan de compositie. Dat hoeft natuurlijk ook niet. Het kan zijn dat hij bijzonder tevreden was over het werkje of dat hij het een sleutelwerk vond en dat hij het daarom graag eens wilde reproduceren en dat hij het graag in een oplage van honderd de wereld instuurde. Daarmee wordt het een herinnering aan het origineel. En het origineel was zelf al gebaseerd op een herinnering. En ook op die manier wordt het werk weer meer Tuymans dan het al was.

En daarmee wordt het grafische werk een soort afdronk van het schilderwerk van Tuymans. Of er nu commerciële aspecten en beweegredenen zitten aan zijn grafische werk of niet, het hoort onvervreemdbaar bij zijn oeuvre en het heeft er zijn eigen plaats bij. Het nog vlakker worden van de kleuren in het grafische werk speelt daarbij een belangrijke rol. Tuymans baseert zich in zijn werk op nagelaten sporen van de geschiedenis op papier en filmbeeld, hij geeft daar opnieuw betekenis aan met verf en laat dat in zijn grafiek weer opnieuw verworden tot nagelaten sporen.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Dat levert een interessante grafiektentoonstelling op, waar de gedachte aan schilderijen uitstekend losgelaten kan worden. Tuymans heeft zich intensiever met zijn beelden bezig gehouden dan alleen tijdens het schildersproces en dat kan bijvoorbeeld leiden tot een prachtige zeefdruk als 4pm (2011),

???????????????????????????????

???????????????????????????????

of tot de prachtige lithoserie Plates (2012). Een serie die door zijn uitgangspunt zo abstract is geworden, dat je in feite alleen nog dat wat lithografie vermag, overhoudt.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

En over lithografie gesproken, wat te denken van de virtuoze Giscard (2004), een portret van de voormalige Franse president? Het lithografische leidt hier bijna af van de inhoud. Die inhoud is wederom de balans tussen nietszeggendheid en veelzeggendheid. Zonder de titel zou het slechts een van onder afgesneden portret van een oudere man zijn met microfoon en koptelefoon; een gekaalde grijze man die in een wat ziekelijk, gelig licht druk doende is met dat oude hoofd. Dat zou misschien al voldoende kunnen zijn. De wetenschap dat het Giscard-d’Estaing is, die het na zijn gevoelige herverkiezingsnederlaag niet kon nalaten zich in de marges van de politiek te blijven bewegen, geeft het werk weer een aanvullende betekenis. Het gaat daarmee definitief niet om een portret van een oude man die zijn pensioen moet verdienen door voor een callcenter te werken.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Het idee van wat iets wel is of juist niet is, is door de jaren heen uiteraard behoorlijk uitgemolken door Tuymans. En niet zonder succes, getuige ook een zeefdruk als The Worshipper (2005), gebaseerd op een overbelichte polaroidfoto.

???????????????????????????????

Het optisch verbleken van licht, donker en kleur speelt sowieso vrijwel de hoofdrol in Altar (2002), een collage achter gematteerd glas, die zo vervaagt dat het zoekend oog van de kijker bijna geen houvast meer krijgt. Het werk straalt zonder houvast. Maar het is een verblindend stralen. Hier zou je kunnen spreken van de ultieme akeligheid. Of zoekt Tuymans hier dan toch ouderwets naar het sublieme van de akeligheid, gezien ook het onderwerp?

???????????????????????????????

Het juist wel of niet zijn ligt ook ten grondslag aan de gecombineerde fotoseries Prague. Refribell. Harbours. Waterloo. Nautilus (1997). Zelfs daar waar Tuymans foto’s presenteert, zijn het geen foto’s van de directe realiteit, het zijn beelden van super-8 films uit de jaren ’80. Het vervagen als stilstaande beweging.

Ondanks alle brille van de zeefdrukken en litho’s uit deze eeuw lijkt het werk van Tuymans uit de jaren ’90 toch spannender.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Neem de indrukwekkende aquatintserie The Temple  uit 1996, waar de subtiele aquatinttechniek steeds gecombineerd wordt met een zwart vlak, het stralen tegenover de volstrekte duisternis.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Of neem de indrukwekkende lithoserie Le Verdict uit 1995, gedrukt op rollen behangpapier.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

En minstens zo indrukwekkend: Wiedergutmachung, een zeefdruk uit 1995. Licht en vervaging zijn hier nog niet zo nadrukkelijk aanwezig. Wel is er het idee van sporen uit een onheilspellend verleden; ook zonder de titel spreekt dit werk.

Samenvattend kun je je afvragen waarom Tuymans uitgaat van plaatjes, met zijn interesse voor plaatjes als vlekken en sporen, voor het vervagen en verbleken, dat overbrengt in schilderkunst en die vervolgens weer terug laat keren in zijn grafiek tot plaatjes van sporen en verbleking. Zou het niet interessant zijn eens meteen aan de gang te gaan met het grafische van sporen, vlekken en herinneringen, onafhankelijk van de schilderskwast? Zeker waar Tuymans in zijn laatste schilderwerk uitbundiger uitpakt in kleur en compositie, ligt hier wellicht een kans voor zijn grafiek om weer meer eigen identiteit te veroveren. Juist ook omdat Tuymans blijkbaar een goede samenwerking met zijn drukker heeft.

Wat de tentoonstelling zelf betreft: die geeft een mooi overzicht en het hangt er allemaal prachtig, maar wat moeten we met al die informatie op die titelkaartjes bij de werken? Het heeft iets ouderwets pompeus: Zeefdruk in 2 kleuren op BFK Rives 270 g/m. Uitgegeven door Kunsthalle Bern, Bern. Gedrukt door Roger Vandaele, Antwerpen. Oplage van 30, gesigneerd en genummerd in Arabische cijfers. 6 AP. Ontsluit deze informatie iets voor de gemiddelde kijker? Of onthoudt dit juist iets aan de gemiddelde kijker? Is dit om weer het specialisme van grafisch werk te benadrukken? Of zijn we hier soms op een veiling beland? Of is dit, met het oog op de crisis, een uitdragerij? Het steekt ook wat overdreven af bij de titelkaartjes van de schilderijen. Buiten dat zo’n werk gemaakt is met olieverf op doek, zou dan toch ook vermeld kunnen worden op wat voor soort doek het geschilderd is, en hoe fijn- of grofmazig dat doek is, of de schilder het doek zelf heeft opgespannen en welke grondering hij gebruikt heeft. Nu ja, niets dan lof verder, maar op deze manier zit er wel een mestvlag op dit overigens interessante schip.

???????????????????????????????

Bertus Pieters

Zie ook:

http://www.lost-painters.nl/gemeentemuseum-den-haag-luc-tuymans-grafisch-werk-1989-2012/

http://www.jpekker.nl/?p=7027

 

One Comment
  1. Tanja Smit permalink

    Hoi Bertus, Dank voor het Tumansartikel. Een goed excuus om even te pauseren met het saaie boekhoudwerk dat me, net als veel anderen nu, n keer p jaar plaagt. Ik ga binnenkort kijken! Hartelijke groeten, Tanja

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: