Skip to content

Van bezwering tot ontroering; Badly Natured in Nest, Den Haag

22 maart 2013

???????????????????????????????

Mensen zijn in feite niet meer dan een soort omhooggevallen spitsmuizen. En we zijn inmiddels ontwikkeld tot opportunistische alleseters maar nog steeds met hetzelfde spitsmuizeninstinct. Voortdurend doen we van alles om ons voortbestaan te verzekeren, hetzij op korte dan wel op lange termijn. Dat valt ons moeilijk, maar hoe dan ook, dat voortbestaan, we zijn er nietsontziend in, zoals al het levende waarmee we concurreren of samenleven, of het nu een schimmel of een haai is. We denken ons lot in eigen hand te hebben genomen, als moderne, liberale zoogdieren, maar helaas, één onoverwinnelijke ziekte, één aardbeving, één keer te weinig regen, één keer de olie op, één bombardement, één stammenoorlog en hup daar gaan we. En dan blijft de menselijke soort maar één ding over: bezweren! En dat doe je met kunst: het geven van tekens, speciaal om de zintuigen op scherp te zetten. Of het nu elkaars zintuigen zijn of die van gefingeerde wezens, ze dienen gescherpt om leven en dood en alles wat ermee samenhangt te bezweren. En met kunst hebben mensen een belangrijk en onvervreemdbaar element aan hun overlevingsstrategie toegevoegd.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Het is moeilijk anders te concluderen dan dat er behoorlijk bezworen wordt in de huidige tentoonstelling Badly Natured in Nest. Neem de hond in Jeroen Eisinga’s filmpje Het zesde zintuig: een beest dat de belichaming lijkt van alle monsterlijke eigenschappen die we in ons bestaan een naam hebben gegeven. Hij is onbedaarlijk boosaardig en slecht van humeur en tot alle slechts in staat dat in zijn hondenhersens op kan komen. Daar tegenover staat het serene meisje met de camera. Verschuilt zij zich achter haar camera om haar sereniteit te kunnen bewaren? Heeft zij door middel van haar camera een zesde zintuig om de hond mee tegemoet te kunnen treden, om zijn beestigheid te kunnen bezweren door hem op film vast te leggen? Tegelijkertijd kan de tegenstelling niet groter zijn: la belle et la bête, maar dan wel gescheiden door een hek. Zo tegengesteld als de beide actoren lijken, zo is er ook wat gemeenschappelijks en dat is de kijker. Die herkent in de hond de eigen angst en wellicht de eigen onberedeneerde agressie, angst niet alleen voor de hond maar ook voor zichzelf. Maar de kijker kan zich ook vereenzelvigen met het serene meisje dat die angst en onbestemde agressie lijkt te vangen en vast te leggen.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

In feite is het werk van Simon Schrikker in het verband van deze expositie ook een vorm van bezwering: het vastleggen van beelden van wezens die ons angst of ongemak inboezemen. Honden komen in zijn werk ook veelvuldig voor en daaraan werd hier al eerder aandacht besteed. Op deze expositie laat hij echter vooral een haai als tweeluik en octopussen zien. In feite dieren die we niet dagelijks tegenkomen, landrottende wezens die we zijn. Maar hun uiterlijk geldt voor ons wel als iconisch. Schrikker bezweert die wezens niet alleen door ze vast te leggen in beelden. Hij laat zijn schilderijen in feite een dubbele rol spelen. Enerzijds legt de verf de wezens vast en kaderen de schilderijen hun beelden in en fixeren hen aan de wand, anderzijds komt door de verfbehandeling de oerkracht die in de wezens lijkt te zitten vrij letterlijk naar voren en overstroomt die oerkracht de contouren van de schilderijen ternauwernood.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Onwillekeurig speelt het kader ook een rol in het filmpje van Debra Fear van een kraai die een andere vogel onthoofdt. Ook daar is het beeld gefixeerd en wel op de grond, want de oorspronkelijke actie speelde zich ook op de grond af. Dat maakt ook dat het lijkt of de confrontatie van het recht in het beeld kijken en geconfronteerd worden met het akelige verhaal daardoor uit de weg wordt gegaan, anderzijds benadrukt het dat het futiele niet minder gruwelijk is,.zeker waar het filmpje achteruit gedraaid wordt. Het doet herinneren aan filmpjes die met veiligheidscamera’s op straat zijn opgenomen waarop een geweldsdelict te zien is, of iets anders dat het daglicht niet goed verdragen kon. Het achteruitdraaien maakt dat het filmpje uitdaagt helemaal uitgekeken te worden en dat er een zweem van zwarte humor in zit; het krijgt daardoor iets heimelijk exhibitionistisch. Nu ja, wat wil je anders op een expositie?

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Bepaald niet ingekaderd is het beeld van Maartje Korstanje. Voor zover dit beeld al enige vorm van angst inboezemt, is het niet duidelijk waarom. Immers, er zit kop nog staart aan en toch bevat het allerlei natuurlijk lijkende onderdelen die zowel plantaardig als dierlijk kunnen zijn. Een zweem van een idee van de triffids komt voorbij zweven maar ook een tot bewegelijk leven gekomen boomstronk. Dat het wezen – want dat is het – met een touw vast zit aan het plafond is nauwelijks geruststellend te noemen. En dat het van karton is, lijkt eerder bij te dragen aan de levensechtheid dan aan het uiterlijk van een nepmonster. Maar de meeste onzekerheid die het beeld inboezemt, komt omdat het niet thuis te brengen is. Hier ben je als beschouwer gewoon weer het onzekere zoogdier dat niet kan classificeren wat het voor zich ziet, maar wel het idee heeft dat het vormloze wezen groter en sterker is. Het beeld ontschiet aan de ratio en roept daarmee naast ongemakkelijkheid ook nieuwsgierigheid op. En zo daagt het uit op verschillende fronten.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Minstens zo confronterend is het idee dat er een complete boom, met wortel en al, door je huis heen gehaald moet worden, wat daadwerkelijk gebeurt in de korte film van Roderick Hietbrink. Het moet gezegd, doorzonrijtjeshuizen nodigen er ook erg toe uit. Alleen al als commentaar op die bouwvorm heeft het filmpje een geslaagd basisidee. De keurig geordende doorzonwoningen met hun fatsoenlijke tuintjes die naarstig door buren en welstandscommissies tegen enig wild idee worden beschermd, staan geen enkel gezinsgeluk in de weg. De natuur is er een decoratie en een mooi gekoesterde herinnering. Het zijn de straatnamen die eraan herinneren, de fraai in bedwang gehouden hagen, struiken en coniferen, en de decoratieve planten in de vensterbank, het fruit in de schaal, de schilderijen aan de wand of zelfs een opgezette fret. Het toonbeeld van hoe de menselijke soort het voor elkaar kan hebben. Maar dan komt daar die boom, die, wortels eerst, met zijn volle bladertooi, door het raam de kamer binnenkomt, door de kamer heen getrokken wordt en door het andere raam weer vertrekt. En plotseling is de natuur in de kamer geen decoratie meer. Was de rest van de natuur door middel van decoratie in de doorzonwoning op de knieën gedwongen, nu is er een rups die zijn woonoord en beschutting kwijt is, afgeschud door de boom in de kamer. Veilig voelt hij zich duidelijk niet.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

De overige werken op de expositie zijn in principe minder direct confronterend, maar hebben meer algemeen te maken met leven en dood, of liever dood, versterven en kapot gaan en hoe wij daarmee omgaan. Simon Kentgens laat eenvoudig zien hoe wij proberen natuurlijke schoonheid op kunstmatige wijze te behouden. Maar is de dood hier bezworen? Nee, hooguit is de ene decoratie door een andere vervangen.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Leven en dood zijn letterlijk met elkaar verweven in het filmpje Tubifex Sunset van Lorenz Olivier Schmid waarin een kluwen tubifex (bekend als visvoer) zich voortplant, sterft en zich opeet. Ondanks dit schijnbaar zinloze gevoortplant en gesterf wilde Schmid aan het geheel blijkbaar toch enige betekenis geven, hoe rudimentair ook, want hij refereert aan een zonsondergang, al sinds mensenheugenis zinnebeeld van het zich steeds vernieuwende leven. En bezweringen beginnen altijd met zinnebeelden en betekenissen.

???????????????????????????????

Het idee dat de natuur de dood verraadt waar hij verborgen is, is ook een idee dat de mensheid al eeuwen bezighoudt. Menige bloemplant of boom is in legendes en sprookjes spontaan en met overgave opgebloeid op de plaatsen van zwaar betreurd sterven. Dat stervend dierlijk (en daarmee dus ook menselijk) materiaal humus geeft voor specifieke planten- en schimmelsoorten is niet verwonderlijk. Dat een dood konijn verder afsterft en verteerd wordt door bacteriën en schimmels, zoals Martin uit den Bogaard (één van de weinige echte biokunstenaars in de expositie) laat zien, is een gegeven. Dat het daarmee een vorm achterlaat, die langzaam vervaagt, maar ook nieuw leven mogelijk maakt, maakt het proces voor een kunstenaar aantrekkelijk. Het proces zelf is niet meer dan een gegeven, maar de idee maakt het interessant. Kunst zit nu eenmaal vooral tussen de oren. De idee is daarbij vooral dat je in principe geen grens kunt trekken tussen leven en dood. Dat een organisme sterft, wil niet zeggen dat de stoffen waaruit het is opgebouwd, dood zijn. Het gaat Uit den Bogaard in de hier getoonde werken vooral om de schimmelgroei die hij isoleert in zijn terraria. Hij heeft dat niet alleen gedaan met een dood konijn maar ook met aarde van het graf van Marinus van der Lubbe. Daar krijgt de idee zwaar de overhand over het materiële gegeven. Het zal de schimmels immers weinig uitmaken of zij groeien op aarde van het graf van de één of van de ander. Niettemin, bij het voortleven na de dood van een mens wordt in het algemeen toch vooral gedacht aan het voortleven van de geest van de gestorvene, of, om het concreter uit te drukken, de herinnering bij de nabestaanden. Een dergelijke herinnering vervormt door de jaren en decennia en verwordt tot een mythe. En zo vervormt ook het materiële van een overlevende, immers de materialen worden weer opnieuw gebruikt en gaan in een ander organisme een nieuw leven leiden. Kun je in dat geval ook van een herinnering en van een mythe spreken?

Afgezien daarvan bieden de beide terraria ook fascinerende mini-wildernisjes om van dichtbij te bekijken. Kleine tuintjes van schoonheid en gruwelijkheid.

???????????????????????????????

En wat krijgen we nu? Is Ronald Ophuis overgegaan op bloemstilleventjes? Is hij het intermenselijk geweld en de spitsmuizenmentaliteit zat en beperkt hij zich nu tot het verbeelden van heidestruikjes? Nee, ook hier is het weer de natuur die de dood verraadt waar hij verborgen is. Alsnog krijgen de sprookjes en legendes gelijk: er groeien en bloeien spontaan planten op uit menselijke graven, in dit geval op een massagraf in Srebrenica. Het gaat om planten die in het bijzonder goed floreren op een massagraf, waardoor zij een natuurlijke herinnering aan de massamoord brengen. En daarmee is het wederom de bezwering die de boventoon voert, zoals trouwens in veel werk van Ophuis: het beeld en daarmee het bijbehorende idee vastleggen, inkaderen en een plaats geven in de ruimte. Toch lijkt er een zeker terugschrikken uit de idee van dit schilderij te spreken, want je kunt  je afvragen wat bezworen moet worden: de gruwelijke feiten, de herinnering eraan of het gebrek aan herinnering eraan? De term  ‘schuldig landschap’ die sinds Armando een begrip is geworden, dringt zich hier op. Maar er is in het kader van de expositie vooral een parallel met Uit den Bogaards schimmelende aarde van het graf van Marinus van der Lubbe. Materie van de doden wordt gebruikt voor nieuwe organismen, die in dit schilderij uitbundig bloeien. Er is nu eenmaal geen verraad of rechtvaardigheid in natuurlijke processen waar wij zelf ook deel van zijn. Er is hooguit herinnering, mythologisering, verzinnebeelding, bezwering en dat zit alleen maar tussen onze eigen oren.

???????????????????????????????

Een andere loot aan datzelfde idee is het werk van Griet Dobbels. Hier wordt een gematerialiseerd idee, een fraai madonna-achtig beeld, een toonbeeld van gratie, esthetiek en vakmanschap, als voer voor vogels en andere eetlustigen gepresenteerd. Het aftakelingsproces is het kunstwerk. De sculptuur zelf bestaat uit graan en vet. Daarmee wordt het ook een beeld van een persoon die zichzelf opoffert aan het leven om zich heen met impliciet de gedachte aan ander en nieuw leven.

???????????????????????????????

???????????????????????????????

Dat is bijna ontroerend op een expositie als deze, waar ook een hond je toegrauwt en waar een kraai een andere vogel doodmartelt. Nishiko voegt daar nog meer ontroering aan toe en het aardige is dat ze dat doet met vrij koele reportageachtige beelden. Ze laat zien wat de aardbeving en de tsoenami in Japan teweeg hebben gebracht en via een monitor laat ze beelden zien van kleine zaken als scherven aardewerk en kapotte gebruiksobjecten die ze tracht te repareren. In veel gevallen is het onbegonnen werk, zoals haar beelden tonen. Maar de toegewijde handeling en het machteloze resultaat houden de herinnering aan het natuurgeweld wellicht beter levend dan honderden verspreide scherven. En inderdaad, ook dit is een daad van bezwering, het onderdeel maken van de denkwereld van de natuurramp.

En zo toont deze expositie een aantal verschillende gezichten: de natuur als bron van geweld en onberedeneerd kwaad, als bron van allesvernietigende levenskracht, als triomf van de dood en als basis van wat we tot in onze diepste gedachten zijn. De presentatie is bijzonder goed, de kunstwerken vullen elkaar goed aan. Er is idee- en beeldrijm en er zijn mooie tegenstellingen. Het introverte en extraverte wisselen elkaar fraai af. Daarnaast is er voldoende ruimte rond de kunstwerken om ze hun werk te laten doen. Dat is sowieso een prestatie in deze expositieruimte, die zo eigenzinnig is als de natuur zelve.

Een mooie gedachte, denken wij mensen dan. En, vooruit dan, zo ver hebben we het dan toch maar geschopt sinds de spitsmuizen. En we hebben er weinig voor hoeven doen; kwestie van eten en voortplanten.

???????????????????????????????

Bertus Pieters

Zie ook:

http://jegensentevens.nl/2013/03/badly-natured/

http://blogger.xs4all.nl/chmkoome/archive/2013/03/17/807122.aspx

http://metropolism.com/reviews/rotnatuur/

http://trendbeheer.com/2013/04/05/ja-natuurlijk-badly-natured-nest/

http://mistermotley.nl/Expo_s/2013/04/06/Badly_Natured_de_duistere_kant_van_de_natuur_in_NEST/

http://www.lost-painters.nl/nest-badly-natured/

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: