Skip to content

Theater van de 20ste eeuw. Margaret Bourke-White; Beslissende momenten 1930-1945, Fotomuseum, Den Haag

20 juni 2014

Het is vrijwel onmogelijk om van het levenswerk van een journalistieke fotograaf een overzicht samen te stellen. Het aantal afdrukken is een veelvoud van wat een mens in een dag bewust kan bekijken. Moet je alleen werken uit een bepaalde periode tonen? En moet je van dat werk alleen de hoogtepunten tonen? En wat zijn die hoogtepunten dan? Zijn dat de historische iconische plaatjes of zijn het de meer artistiek interessante prenten? En welke artistieke aspecten zijn dan belangrijk: de mise-en-scène, de theatraliteit, de compositie, de onafscheidelijkheid van vorm en inhoud? Bij de Amerikaanse fotografe Margaret Bourke-White (1904 – 1971) vallen die zaken niet zelden samen.

Margaret Bourke-White 01

Illustratiemateriaal LIFE-magazine *)

Klik op de plaatjes voor een vergroting

De tentoonstelling Margaret Bourke-White, Beslissende momenten 1930-1945, momenteel te zien in het Haagse Fotomuseum, benadrukt vooral Bourke-Whites rol als getuige van de geschiedenis van de twintigste eeuw tijdens de grote crisis en de Tweede Wereldoorlog en toont ook een aantal foto’s die zij maakte in Amerika na de Tweede Wereldoorlog. Waarom die laatste Amerikaanse foto’s – het zijn er maar twee – zijn toegevoegd is niet duidelijk. Het gaat om twee luchtfoto’s uit 1951 van industriële complexen, onderdeel van een gigantische serie luchtfoto’s van de Verenigde Staten. De twee getoonde foto’s tonen buiten die context Bourke-Whites fascinatie voor de industriële ontwikkeling van Amerika en deze keer vanuit de lucht. Met het fotograferen uit de lucht had ze veel ervaring opgedaan voor en tijdens de oorlog en haar industriële fotografie uit de jaren dertig was inventief en kon zowel sfeervol als gedetailleerd zijn.

Margaret Bourke-White 02

Als commercieel fotografe wist ze hoe ze producten en industriële bewerkingen gedetailleerd en helder moest fotograferen. Ieder stuk bewerkt en glanzend metaal maakt haar foto’s daarvan tot illusionistische pronkstukken en haar fotografie van de zware industrie met haar grote bouwwerken, stellages, stoomwolken, schoorstenen en emplacementen raken aan het sublieme zoals daarvan in de Romantiek alleen maar gedroomd kon worden. Fotografie maakte het beleven van de grote industriële ontwikkeling mogelijk als het beleven van een mythologische voorstelling. Bourke-White was niet de enige die deze ontwikkeling vastlegde, maar ze was wel een van de belangrijkste En dat aspect is goed te zien in het eerste deel van de tentoonstelling met Amerikaanse foto’s. Naast deze, vaak indrukwekkende en vernuftige industriële foto’s, worden er ook wat zaken getoond als portretten van President Roosevelt, het zowel vermakelijke als bijzondere portret van Sergei Eisenstein die zich in 1932 op een dak laat scheren met uitzicht op de wolkenkrabbers van New York en zo een en ander meer. Maar een ander belangrijk aspect van Bourke-Whites Amerikaanse vooroorlogse werk ontbreekt: het sociale aspect. Je kunt Bourke-White zien als koele en berekenende fotojournaliste die wist hoe ze industriële fotografie kon laten concurreren met glamour, maar ze had ook oog voor de sociale omstandigheden van haar tijd. Ze documenteerde de armoede, en de schaamteloze maatschappelijke deprivatie tijdens de crisis. Daarvan is in de getoonde Amerikaanse foto’s niets te zien. Dat is jammer, want dat zou ook iets kunnen laten zien over de tweeslachtige Amerikaanse beeldcultuur van de jaren ’30: het tonen van de grootse zaken die het kapitaal vermag naast de ellende van het menselijk kapitaal.

Margaret Bourke-White 03

Wie grasduint in de foto’s van Bourke-White, krijgt het idee dat ze soms op verschillende plaatsen tegelijk was. Alleen al in de jaren 1938/39 was zij in de Verenigde Staten op verschillende plaatsen, in Engeland, in Spanje en in Midden-Europa. En zo was ze in 1941 in China, waar ze Chiang Kai-shek en diens vrouw uitgebreid fotografeerde, en daarna in de Sovjet-Unie, waar ze aanwezig was bij de beschieting van Moskou en waar ze Stalin portretteerde.

Er wordt een relatief klein aantal foto’s getoond, gemaakt in Duitsland in het begin van de jaren ’30 voorafgaand aan de machtsovername door de Nazi’s. Op de foto’s is weinig te zien van de diepe economische en politieke crisis waarin het land toen verkeerde. Maar naast foto’s van werkende mensen in de Duitse industrie zijn er ook wat foto’s van het Duitse leger. Foto’s die op zich niet veel zeggen, maar wellicht enigszins verontrustend waren voor Duitslands buren in die tijd. Maar de industriefoto’s en de legerfoto’s tonen ook iets anders: Bourke-Whites talent voor maar ook afhankelijkheid van een zekere regie van wat zij fotografeerde. Dat was op zich niet ongebruikelijk in die tijd, want de professionele fotografie was toen nog een relatief langzame bezigheid. Bovendien wilde Bourke-White blijkbaar niet te veel aan het toeval overlaten. Dat is in de Duitse foto’s duidelijk te zien. De spontaniteit van de vastgelegde mensen is een geregisseerde spontaniteit. De niet-geregisseerde foto’s hebben bij Bourke-White dan ook vaak iets tweeslachtigs zoals de foto van het wisselen van de wacht bij het Brandenburger Tor in Berlijn. Bourke-White wilde er een wat groter toneel fotograferen en er is een fraaie tegenstelling tussen de beeldengroep boven op de reusachtige poort die het ideaal van een nationale staat belichaamt en daaronder de wat rommelige realiteit van een groepje marcherende soldaten, fietsers, een voetganger en auto’s. Hier moest het toeval de inhoud van de foto een handje helpen.

Terecht wordt op de tentoonstelling veel aandacht besteed aan Bourke-Whites foto’s uit de zelfde periode die ze in de Sovjet Unie maakte. Die documentatie behoort tot de allerbeste van haar oeuvre. De combinatie van industrialisering, modernisering, het harde landleven, stadse intellectuelen en de ruwe omstandigheden was blijkbaar geknipt voor haar. De stugheid waarmee de mensen poseren geeft de foto’s iets ongepolijsts en je krijgt het idee te verkeren in een amateurtoneel. Kenmerkend is een foto van drie vrouwen die voor een etalage staan. Zij staan in hun eigen armoedige, ruwe kleding en in een stugge, onwennige pose te kijken naar een elegante etalagepop in een chique avondjapon in een weelderige entourage, terwijl een imponerende stadsgevel zich weerspiegelt in het etalageraam. En daarin ligt een essentie van dit soort werk van Bourke-White: je bevindt je bij haar niet in de realiteit maar in een realistisch theater.

Margaret Bourke-White 04

Ook tot de verbeelding sprekend zijn de foto’s gemaakt in Midden- en Oost Europa rond het begin van de Tweede Wereldoorlog, waaronder die gemaakt in Tsjechoslowakije in 1938. Bourke-White fotografeerde er de boeren en de burgers op het platteland, in dorpen en in provinciesteden, (uiteraard) de industrie, maar ook de onrust in het Sudetenland dat in oktober van dat jaar door de Nazi’s geannexeerd zou worden. Ze fotografeerde er onder meer de nazistische Sudetenduitse Partijleider Henlein tijdens een toespraak. In dit soort situaties was Bourke-White weer meer gebonden aan het toeval en had zij te maken met een groter toneel dat niet door haar geregisseerd kon worden. In de foto’s die zij maakte van de toespraak van Henlein wreekte zich dat. De getoonde foto op de tentoonstelling heeft niet meer dan documentaire en historische waarde. Maar in andere situaties kon zij juist weer gebruik maken van de theatrale situatie zoals in de mensenmassa in Reichenberg (Liberec) die een Hitlergroet brengt. Zij maakte verschillende foto’s van het evenement en die op de tentoonstelling is een van de pakkendste.

Margaret Bourke-White 05

Documentaire of journalistieke foto’s zijn altijd gebonden aan een verhaal en dat maakt soms dat het verhaal groter is dan de foto. Bourke-White was in Moskou ten tijde van de Duitse aanval op de stad in 1941. Ze fotografeerde die aanval ’s nachts vanaf het dak van de Amerikaanse ambassade. Een afdruk daarvan is te zien op de tentoonstelling. Ze gebruikte de magnesiumflitsen die de Duitsers gebruikten om hun doelen bij te lichten om zelf ook haar camera’s te richten. Ze moest natuurlijk maar afwachten of de foto’s zouden lukken en een behoorlijke impressie zouden geven van wat er te zien was. Daarbij trilde het gebouw van het geweld zodat te hopen was dat de foto’s niet onscherp zouden worden. Toen het te gevaarlijk werd moest zij hals over kop via het dakraam de ambassade weer in om te schuilen. Er viel inderdaad een bom in de buurt die de ramen in de ruimte waarin zij school deed sneuvelen terwijl een ventilator vlak naast haar op de grond terecht kwam. Een dergelijk verhaal geeft een idee van wat ervoor nodig was om een dergelijke foto te maken. Maar het maakt de foto zelf er niet sprekender door. Het oog van de camera heeft zijn dienst goed gedaan, meer niet.

Margaret Bourke-White 06

Maar Bourke-White liet ook zien hoe je met de te documenteren omstandigheden niet alleen een registratie van een gebeurtenis kunt maken, maar ook hoe je betekenis kunt genereren zonder dat je de actoren op de foto hoeft te regisseren. Een van de mooiste voorbeelden daarvan is een opname gemaakt in de Keulse Dom van een mis voor Amerikaanse soldaten in 1945. Hoewel de Dom tijdens het verpletterende bombardement van Keulen manhaftig overeind bleef staan, was hij er niet ongeschonden vanaf gekomen. Ramen waren kapot en er was flink wat puin naar beneden gekomen. Bourke-Whites foto toont een deel van het interieur, de machtige maar elegante steunberen, een deel van een fraai bewerkt altaar met fijne pinakels en schilderingen eromheen is deels te zien. De verticaliteit van het gebouw wordt nog benadrukt door de verticaliteit van de foto. Maar naast het altaar, dat ongeschonden lijkt, zie je de gesneuvelde kerkramen. Er staat een trapleer tegenaan en verder ligt op de kerkvloer puin, variërend van grote brokstukken tot fijner gruis vlak voor het altaar. En te midden van het puin knielen de soldaten, op de rug gezien, sommigen nog met wapen in de hand. Het is duidelijk: hier was weinig of geen regie nodig. Het bijwonen van een mis is een rustige en redelijk langdurige bezigheid, dus Bourke-White kon in alle rust haar gang gaan om te kijken hoe ze de foto wilde maken, het licht te bepalen, de juiste hoek te bepalen. Het is niet bekend of zij de soldaten nog heeft moeten verzoeken nog even door de knieën te gaan voor de foto, maar het ziet ernaar uit dat de mannen ongedwongen in aanbidding verzonken zijn. Zij kijken toe als naar een wonder, als de herders in aanbidding in een omgeving van monumentale gotische architectuur en destructie en neergevallen puin. En je wordt je ervan bewust dat dit alles mensenwerk is, inclusief het knielen van de soldaten. De briljante architectuur, de fraaie versieringen, de vernielingen, het puin, het bidden, de wapens in de handen van de soldaten, het is alles mensenwerk. Je kunt je afvragen waar de soldaten voor knielen. Voor het Hogere, wat dat ook moge wezen? Of voor het creatieve zowel als het destructieve van de menselijke geest?

Bourke-Whites foto’s uit de Tweede Wereldoorlog zijn sowieso een schier oneindige bron van documentatie. Zij kreeg een militaire rang (wat overigens niet ongebruikelijke was bij oorlogsfotografen) en trok met het Amerikaanse leger mee. Op die manier was ze in Engeland, Noord Afrika, volgde ze de opmars van de Amerikanen in Italië en legde ze in Duitsland de gebombardeerde steden, de bevrijding van het kamp Buchenwald en de complete ontreddering van het land en de natie vast. Daarmee moet in het achterhoofd gehouden worden dat zij als officiële oorlogsfotografe een tot op zekere hoogte propagandistische rol had. Dat uit zich vooral in plaatjes van militairen op legerbases die door gemeenschapszin en volharding de hardheid van de oorlog doorstaan. Dergelijke foto’s zijn weggelaten uit de tentoonstelling en wellicht terecht.

Margaret Bourke-White 07
Beroemd zijn natuurlijk de foto’s uit Buchenwald. De bekende foto van de overlevenden die zich verdringen achter het prikkeldraad is er te zien en ook zijn er wat foto’s van Duitsers die gedwongen werden te zien wat er in Buchenwald aan de hand was.

Margaret Bourke-White 08

Bekend is de vrouw die langs een stapel lijken loopt en haar gezicht in afschuw afschermt. Bourke-White maakte overigens meer foto’s van lijken in Buchenwald, maar die zijn, misschien vanwege hun gruwelijkheid, weggelaten.

Margaret Bourke-White 09

Overigens was Bourke-White niet de enige die foto’s van de gruwelijke ontdekkingen in Buchenwald maakte. Fotografe Lee Miller (1907 – 1977) was er ook. En zij was, met Bourke-White, ook in het Leipzigse raadhuis om daar foto’s te maken van onder meer de Leipzigse Stadtkämmerer Lisso en zijn vrouw en dochter na hun zelfmoord. Wie Bourke-White’s weergave op de tentoonstelling ziet, krijgt een idee van sombere en plechtige stilte, terwijl het een voortdurend schuifelen van fotografen moet zijn geweest.

Een omissie is misschien toch het weglaten van een aantal foto’s van de gebombardeerde Duitse steden. De luchtfoto’s daarvan kunnen in principe ook niet anders betiteld worden dan als documentair of journalistiek. Maar toch zijn zij meer, ze tonen bewust het geruïneerde stadslandschap maar ook de bomkraters in en om de steden. Het vreemde is dat de luchtfoto’s op abstracte beelden lijken, op schilderijen die later in de jaren ’50 gemaakt hadden kunnen worden (en wie weet hoeveel invloed dergelijke foto’s gehad hebben?). Het zijn beelden die tegelijk zakelijk documentair zijn en aangrijpend. En ook de foto’s van gebombardeerde fabrieken in onder meer Leipzig en het Ruhrgebied, genomen vanaf de grond hebben wel een specifieke waarde. Die foto’s tonen nog het beste de abstracte esthetiek van destructie die Bourke-White opgevallen moet zijn. De metalen frames van de fabriekshallen liggen en hangen door elkaar in allerlei richtingen. Maar helaas, deze foto’s zijn dus niet te zien op de tentoonstelling.

Er valt te discussiëren over de keuze van de samenstellers van de tentoonstelling, maar in het algemeen kan gezegd worden dat ze een goed idee geeft van de kwaliteiten en de betekenis van Bourke-White. Ze was zo’n beetje overal op plaatsen die voor de westerse wereld belangrijk geacht werden in die tijd en ze besteedde er veel aandacht aan daadwerkelijk een beeld te geven van die plaatsen en wat daar gaande was. Ze had zeker haar tekortkomingen, zoals gezegd wist ze zich niet altijd goed raad wanneer ze de te fotograferen situatie niet in de hand had. Daar staat tegenover dat ze op die momenten juist wel de durf had om foto’s te maken. Vaak was het dan een kwestie van veel foto’s maken. Ze leek ook niet steeds een goed oog te hebben om in een kort moment een uitdrukkingsvolle foto te maken, zoals bijvoorbeeld W. Eugene Smith (1918 – 1978) dat kon tijdens de Oorlog in de Pacific. Misschien was Bourke-White daar te perfectionistisch voor. Maar dat maakt ook dat haar foto’s soms bedrieglijk gewoon overkomen, terwijl ze bij nadere beschouwing duidelijk veel aandacht besteedde aan belichting en standpunt. Het beeld en de sfeer moesten helder zijn, al moest ze de mensen vragen nog even zus of zo te gaan staan of een bepaalde handeling nóg eens voor de foto te doen.

Overbodig te zeggen natuurlijk, dat de afdrukken zelf meestal prachtig en genuanceerd zijn. Wie van goede foto’s houdt en wie een beeld wil hebben bij de ontwikkelingen in het midden van de vorige eeuw, mag dit niet missen.

 

Bertus Pieters

*) Het is onbegonnen werk foto’s te maken op de tentoonstelling zelf (er hangen er meer dan 180). Buiten dat het onprettig is om van foto’s foto’s te maken, is het technisch ook niet mogelijk (vanwege belichting en glas) en verder ook niet wenselijk. De plaatjes in dit artikel zijn daarom onttrokken aan het Google-archief van LIFE (https://www.google.com/search?ndsp=18&hl=en&safe=off&q=source:life+margaret+bourke+white&gws_rd=ssl&tbm=isch). Maar alleen de echte afdrukken, zoals die te zien zijn op de tentoonstelling, geven een indruk van het kunnen van Margaret Bourke-White en de uitzonderlijke en genuanceerde kwaliteit van de foto’s. Het is dus zaak snel naar het Fotomuseum te gaan om ze te zien!

Zie ook: http://theauberginecoat.wordpress.com/2014/05/09/altijd-de-eerste-behalve-nu-over-margaret-bourke-white/
https://decorrespondent.nl/1174/deze-fotos-laten-je-de-vergeten-schoonheid-van-de-machine-zien/39116506-e16bead9
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2844/Archief/archief/article/detail/3404558/2013/03/06/De-glimlach-van-Stalin.dhtml
http://jokedewolf.nl/?p=659

 

2 reacties
  1. Tanja Smit permalink

    Hoi Bertus, Mooi stuk over de fotografe, dankje! Hartelijke groeten, Tanja

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: