Skip to content

Metafysisch realisme; Jürgen Partenheimer, Gemeentemuseum, Den Haag

18 augustus 2014

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het oudste werk op de tentoonstelling Het Archief in het Haagse Gemeentemuseum is een titelloos werk uit 1981 (elders heet het Irrawaddy). Jürgen Partenheimer (1947) schilderde het kleine werk, te zien op deze retrospectieve tentoonstelling van zijn werk, juist in de tijd dat hij als kunstenaar bekender begon te worden. Een tijd die volgde op een lange periode van studie in filosofie, kunst en kunsthistorie. De manier van schilderen van het werkje is verwant aan de losheid van de dan populaire Neuen Wilden in Duitsland, maar wat het toont, kan niet anders dan als abstract gezien worden. Over een groen- en blauwgetande achtergrond ligt een willekeurig zwart lijnenpatroon dat op verschillende plaatsen verbonden wordt door rode vlekken die op vlammetjes lijken. En sowieso doen onderdelen van het werk denken aan iets uit de realiteit. Niet alleen de rode vlammetjes, maar er lijkt ook diepte in te zitten. Dit is geen betekenisloze abstractie.

Jürgen Partenheimer 02

Iets vergelijkbaars gebeurt in een ander werkje, een tekeningetje, uit de vroege jaren tachtig. Behalve een soort tafelpoot is eigenlijk alles abstract aan de tekening. Er wordt niettemin ruimte gesuggereerd, het zou een soort stilleven kunnen zijn.

Jürgen Partenheimer 03

Ook in een tekening uit het kunstenaarsboek Der Weg der Nashörner uit 1983 is in feite alles abstract maar ook niet.
Partenheimer blijft een dergelijke beeldtaal gebruiken. Hij kan zijn voorstelling helemaal abstract maken, leunend tegen het geometrische of hij kan haar meer concreet maken met een zekere ruimtelijkheid of met min of meer herkenbare vormen. Dat verschaft hem de mogelijkheid een parallelle wereld weer te geven. In die zin heeft zijn werk iets weg van het werk van Paul Klee (1879 – 1940). Maar Partenheimer, die als jonge kunstenaar tendensen als het minimalisme en het conceptualisme meemaakte, gebruikt soberder middelen.

Jürgen Partenheimer 04

Zo weet hij in Kiwa (1987) met alleen potlood en wat simpel plakgerei een eigen wereld op te roepen. De bodem, waar de verticale lijnen als het ware uit groeien, wordt links en rechts begrensd en zweeft min of meer vrij in het vlak, zodat de verticale lijnen bijna tot aan de bovenkant van het papier reiken. Het transparante materiaal, dat over de lijnen is geplakt en dat de zaak compositorisch zo mooi afmaakt, kan gezien worden als een alternatieve bloeiwijze of het bewijs dat transparantie altijd een eigen vorm heeft en de manier van kijken beïnvloedt. Die transparantie kan ook verwijzen naar de transparantie van water, want Kiwa is in de Maori-mythologie een goddelijke bewaker van de oceaan. Wat op iets plantaardigs lijkt in de tekening kan dus ook het stromen verbeelden. Maar dat zijn allemaal interpretaties die niet vast kunnen liggen. De collage is in feite een materieel geworden gedachte, fluïde en veranderlijk zoals gedachten zijn.

Jürgen Partenheimer 05

Partenheimers werk gaat over refereren aan bekende en minder bekende zaken zonder dat de betekenissen daarvan vastliggen. Bijna een letterlijke illustratie daarvan, getuige de titel, is de waterverf- en pentekening Im Ungewissen (1992). Onzeker vertakken de lijnen zich over het vlak. Het hangt tussen de rest van het werk als een herinnering aan het feit dat vaststaande betekenissen niet alleen de gemoedsrust stimuleren maar ook de verbeeldingskracht om zeep helpen.

Jürgen Partenheimer 06

Die veranderlijkheid en onbestendigheid kenmerkt ook Weltachse (1993). De Aardas is hier te zien als een uit elkaar genomen bouwpakket dat bestaat uit blauwe kubussen en balken van ongelijke grootte. Ook de tinten blauw zijn ongelijk. Ondanks de geometrische degelijkheid van de blokken, is er niets bestendigs aan de as. De idee van een aardas is de meeste mensen wel bekend, tenzij je nog meent dat de Aarde plat is, maar individueel moeten we de aardas ieder voor ons zelf uitdenken, moeten we de basis van het bestaan steeds weer opnieuw interpreteren.

Jürgen Partenheimer 07
Jürgen Partenheimer 08

Natuurlijk is het kunstwerk zelf ook een interpretatie van de wereld. Die wereld zelf is er voor Partenheimer een van mythen, intuïtie, persoonlijke ervaring en collectief bewustzijn. Op die manier valt de wereld samen met haar interpretatie. Partenheimers werken zijn als de sporen die die interpretatie achterlaten. Dat geldt ook voor bijvoorbeeld Partenheimers beeldende interpretatie van een gedicht van Paul Celan (1920 – 1970) (Fadensonnen uit de bundel Atemwende) in het kunstenaarsboek Über den Irrtum (1999). Door het gedicht krijgt Partenheimers litho een bijzondere melancholieke lading. Het gedicht is onderdeel geworden van de litho.

Jürgen Partenheimer 09

Wat gebeurt met het gedicht, kan ook gebeuren met een titel. Ook die wordt onderdeel van het kunstwerk. Partenheimer geeft aan een aantal werken titels die refereren aan zang- of dichtvormen, zoals in het schilderij Canto (1996). Het gebruik van het Italiaanse woord canto (zang) geeft automatisch het air van de Italiaanse renaissancistische harmonie en passie aan het schilderij, dat van zichzelf al lijkt op een afgewogen stilleven.

Jürgen Partenheimer 10

Jürgen Partenheimer 11

Ook geeft hij aan een aantal series tekeningen uit het eind van de jaren negentig de Spaanse titel Caminos y Lugares (Wegen en Plaatsen). De tentoonstelling toont geometrische en niet geometrische varianten. De titel roept wellicht de oude wegen in Spanje in herinnering die door indrukwekkende en onverbiddelijke landschappen leiden, langs afgelegen gehuchten en oude steden. Dat zegt iets over de tekeningen waarin op verschillende manieren gezocht wordt om de lijnen (de wegen) zo te componeren dat er een plaats ontstaat, organisch of geometrisch.

Jürgen Partenheimer 12

Uit de 21ste eeuw zijn een aantal – het hoge woord moet er maar uit – prachtige schilderijen te zien. Partenheimers stijl is hier voorbij die van het wilde schilderen uit de jaren zeventig en tachtig. Geraffineerd gebruikt hij zachte maar soms ook felle kleuren op een transparante manier, een gelaagde manier van schilderen die niet alleen de constructie van het schilderij toont, maar een zekere diepte verleent aan de werken. Zijn manier van werken lijkt zowel intuïtief als overpeinzend. Nu is ieder schilderij de uiting van een denkproces, maar Partenheimer legt juist de nadruk op dat aspect van het schilderen.
Wat de titels betreft is het niet voor niets dat hij een werk uit 2004 Metaphysischer Realismus noemt. Het kan als motto dienen voor zijn gehele werk, maar vooral voor deze schilderijen die ieder met recht en nadruk een nevenwereld oproepen die alleen kan bestaan in een schilderij. De gelaagde manier van schilderen en de referenties aan vormen uit de realiteit vormen het realisme, terwijl de uitwerking het metafysische vertegenwoordigt.

Jürgen Partenheimer 13
Jürgen Partenheimer 14

Zo toont Carme uit 2003 vormen die lijken op vruchten of planten – een idee dat gestimuleerd wordt door de groene en gele tinten – tegen moeilijker te definiëren, meer monumentale vormen. Iets vergelijkbaars gebeurt in een schilderij met dezelfde titel uit het zelfde jaar. (Carme of Carmen is een van oorsprong klassieke poëzievorm, die bij de Romeinen plechtig van toon was, maar elders en later andere vormen heeft aangenomen).

Jürgen Partenheimer 15

Een mooi en afgewogen spel van losse kleurenmenging en gelaagd schilderen is te zien in Carmen uit 2007.

Jürgen Partenheimer 16

Maar ook in een ets (Mimesis, 2009) tracht Partenheimer een vorm van gelaagdheid aan te brengen in het zwarte gedeelte.

Jürgen Partenheimer 17

In het schilderij Carme uit 2008 integreert Partenheimer tekst in het schilderij. Waar teksten en titels eerder altijd naast het werk vermeld werden en zo van buitenaf het idee van het werk mede vorm gaven, daar is de tekst, het handschrift, de betekenis, hier onderdeel geworden van het schilderij. De paths and clearings, doen qua betekenis weer denken aan de caminos y lugares, de space between eye and hand en the body between sleep and sleep verwijzen weer naar de metafysische inhoud van Partenheimers schilderijen.

Jürgen Partenheimer 18
Jürgen Partenheimer 19

Het is jammer dat Partenheimer niet meer van zijn sculpturen toont, maar wellicht zou dat de tentoonstelling wat overvol maken en de ruimte die de werken om zich heen nodig hebben te veel verstoren. Niettemin zijn er wel twee porseleinen vazen te zien, ook op te vatten als sculpturen in de vorm van vazen, beide Kalliope getiteld. Kalliope is de Griekse muze van het heldendicht, maar ook van de retorica en de filosofie en de benaming geeft de vazen onwillekeurig een persoonlijkheid, de fysieke, of liever metafysieke verpersoonlijking van de muze.

Jürgen Partenheimer 20

Ook overigens is de tentoonstelling behoorlijk gevuld. Partenheimer werd zelf uitgenodigd de expositie samen te stellen. Hij heeft zich daarbij weinig gelegen laten liggen aan de chronologie van zijn werk. Hij heeft juist kleinere groepjes werken samengesteld uit werken van verschillende periodes, waarmee zonder tekst en uitleg en op intuïtieve wijze verbanden laat zien binnen zijn eigen oeuvre vanaf het begin van de jaren tachtig. Er is verder geen gebruik gemaakt van educatieve teksten in de zalen zodat de kijker zelf de verbanden kan zien. Dat werkt buitengewoon goed in een tentoonstelling van werk dat een beroep doet op de intuïtie van de kijker. Het is daarmee een van de meest bijzondere retrospectieve tentoonstellingen in het Gemeentemuseum geworden en een van de meest geslaagde van de laatste jaren.

Jürgen Partenheimer 21(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

Bertus Pieters

Zie ook: http://villanextdoor.wordpress.com/2014/08/18/jurgen-partenheimer-het-archief-the-archive-gemeentemuseum-the-hague/

Advertenties
2 reacties
  1. mooi werk, mooie kunstenaar. dank voor de toelichting!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: