Skip to content

Tussen einde en begin #14, Richard Long

16 december 2014

Richard Long Alaska

Dit is een foto van een cirkel, die gemaakt is van aangespoeld drijfhout aan de kust van de Beringstraat in Alaska ter hoogte van de Poolcirkel in 1977. De houten cirkel werd gemaakt door Richard Long (1945) en ook de foto werd gemaakt door Richard Long.*) Al sinds jaar en dag maakt Long lange wandelingen in liefst verafgelegen gebieden en maakt hier en daar onderweg van lokaal materiaal een tijdelijke sculptuur, vaak van stenen, maar als er niets anders voorhanden is, ook van ander materiaal zoals, in dit geval, hout. Het materiaal moet voor hem zelf niet al te moeilijk hanteerbaar zijn en ook het kunstwerk moet niet al te groot worden, want hij breekt het, na het gefotografeerd te hebben, ook weer af om niet te veel sporen van zijn aanwezigheid in het gebied achter te laten. De menselijke maat is voor hem cruciaal. Vaak krijgen de sculpturen de vorm van een cirkel, maar soms worden het ook rechte lijnen of andere geometrische figuren. De geometrie contrasteert dan mooi met de grilligheid van het landschap en van de klimatologische omstandigheden.

Ook maakt Long ander documentatiemateriaal van zijn wandelingen, zoals kaarten met de wandelroutes. Vaak is de route ook een rechte lijn of een cirkel, ongeacht de moeilijkheidsgraad van het landschap. Verder vertelt Long eigenlijk niets over zijn wel en wee tijdens de wandelingen. Gezien de soms extreme klimaten waar hij zich aan blootstelt en de moeilijke begaanbaarheid van het terrein, zoals in woestijnen, in hooggebergtes en in 2012 nog op de Zuidpool, is dat opvallend. Het gaat hem dus blijkbaar niet om de moeilijkheidsgraad van zijn wandelingen, maar om het maken van het kunstwerk. Dat kunstwerk is drievoudig: het is de wandeling zelf, de tijdens de wandeling gemaakte sculpturen en de documentatie daarvan. In dit geval is die documentatie dus deze foto.
Nu is documentatie, en zeker fotografie, nooit objectief. Alleen al de reden voor de documentatie maakt een foto subjectief. Fotografie is natuurlijk wel in staat vrij nauwkeurig een weergave van de realiteit te geven, dat wil zeggen, van de realiteit die door de lens gezien is door de fotograaf. Je kunt op deze foto dan ook een idee krijgen van de kustlijn langs de Beringstraat, het getij en het weer. Maar de foto is niet in kleur en dat is al een eerste verdoezeling van de realiteit, want nu kun je niet weten wat de kleuren van het zand, de zee, de lucht en van het hout zijn. Verder is alleen maar dit ene uitzicht over de zee, met op de voorgrond de cirkel, te zien; je ziet niet wat er links of rechts of achter Richard Long gebeurde. Waren er achter hem bergen met sneeuwtoppen te zien? Of een kale toendra? Strekte het strand aan weerszijden van Long zich ver uit, tot aan de horizon? Of was er een riviermonding te zien? Dat is onbekend.

De foto zelf roept een zekere eenzaamheid en oneindigheid op, zoals dat vaker gebeurt met zeegezichten of vlakke, spaarzaam gestoffeerde landschappen met een verre einder en daarboven de hemel. Die eenzaamheid of oneindigheid wordt nog benadrukt door de verticaliteit van de foto en de horizontale lijnen van de kustlijn en de horizon die de foto in drie rechthoeken verdeelt. In de onderste rechthoek is de, door het perspectief tot ellips verworden cirkel te zien. Op die manier krijgt de compositie zelf ook iets eindeloos vanwege zijn eenvoudige geometrie, die je je makkelijk kunt herinneren, mede door de herkenbaarheid van de gegevens, voor iedereen die wel eens aan een zeestrand is geweest. Geometrische abstractie en realisme vallen hier samen. De foto toont niets anders dan de oneindige door de natuurkrachten gevormde wereld en een onderdeel dat gemaakt is door een mens, een cultuurelement. Het toont de wereld en een gedachte.

Het contemplatieve van de foto doet denken aan de schilderijen van Mark Rothko (1903 – 1970) en je zou bijna vergeten dat deze foto een vorm van documentatie is, van dat Long daar gewoon langs het strand heeft gelopen, daar een mooie plaats vond om een tijdelijke sculptuur te maken van drijfhout en er een foto van maakte. Het is dan ook moeilijk te geloven dat dat het hele verhaal is. Long moet het idee hebben gehad om specifiek deze foto met deze compositie te maken, met behulp van zijn sculptuur en het landschap. Als het weer anders was geweest, als er vloed was geweest, als er dramatische wolkenpartijen in de lucht hadden gehangen, was het verhaal heel anders geworden. Sterker, dan had Long wellicht niet eens het idee gekregen om de cirkel te maken en er een foto van te maken. De foto is dus gemaakt onder invloed van het moment, de omgeving, de klimatologische omstandigheden en het idee dat Long daardoor kreeg.

Ook inhoudelijk zal Long niet voor niets een cirkel hebben gemaakt, immers, hij vermeldt de Poolcirkel uitdrukkelijk in de titel van de foto (Circle in Alaska, Bering Strait driftwood on the Arctic Circle 1977). Nu maakte Long de afgelopen decennia heel veel cirkels op de meest uiteenlopende plaatsen, maar cirkels in een ruimte of landschap hebben de neiging – als andere eenvoudige geometrische figuren – een symbolische waarde te krijgen. Het is niet voor niets dat cirkels, kruisen en rechte lijnen door de eeuwen heen door verschillende culturen als religieuze of andere culturele symbolen gebruikt zijn. Engeland, het geboorteland van Long, kent aardig wat stenen cirkels uit prehistorische tijden, daar toentertijd door mensen neergezet om culturele, misschien zelfs religieuze redenen. De rota, een porfieren cirkel op de vloer in een kapel, was de plaats waar de keizer of de koning bad.

Maar bij Long is er nog wat anders aan de hand: de horizon op de foto is in feite een minimaal stukje van de cirkelvorm van de aarde, de vorm die ook weer gereflecteerd wordt door de cirkel van drijfhout.

Long afficheert zichzelf bepaald niet als een romanticus. In tegendeel. Maar als je alles in deze foto bij elkaar optelt, de spiritualiteit, de symboliek van de cirkel en de gewijde sfeer met de zilverig glanzende zee, dan kan het moeilijk anders dan te constateren dat hier een moment van sublimiteit is vastgelegd, zoals bijvoorbeeld Caspar David Friedrich (1774 – 1840) dat ook deed in zijn schilderijen. Zoals Friedrich zijn Rückenfigur in zijn Wanderer über dem Nebelmeer (1817/18) liet uitkijken over de mistzee om daar betekenissen aan te laten hechten door de kijker, of er bij de kijker religieuze gevoelens bij op te roepen. Long is geen religieuze kunstenaar, maar zijn streven in deze foto wijkt misschien niet zo veel af van die van Friedrich in diens schilderijen. Long keek uit over de machtige, oplichtende zee naar de horizon en in plaats van een Rückenfigur gebruikt hij een cirkel. De cirkel kan niet uitkijken over de zee, maar hij wijst wel de plaats aan van de Rückenfigur die dat had kunnen doen en daarmee geeft hij ook de kijker een plaats.
Op die manier is de foto helemaal los gezongen van zijn functie als documentatiemateriaal.

Bertus Pieters

*) Richard Long, Circle in Alaska, Bering Strait driftwood on the Arctic Circle 1977, zwart-witfoto. Foto in hogere resolutie te vinden op Richard Long’s website: http://www.richardlong.org/Sculptures/2011sculptures/alaskacirc.html

(Klik op het plaatje voor een vergroting)

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: