Skip to content

Atlantische kunst. Remy Jungerman, Crossing the Water, Gemeentemuseum, Den Haag

7 augustus 2015

Remy Jungerman 01

In reality, it could be said that, in the Caribbean, the “foreign” interacts with the “traditional” like a ray of light with a prism; that is, they produce phenomena of reflection, refraction, and decomposition. But the light keeps on being light; (….)

(Antonio Benitez-Rojo, The Repeating Island: The Caribbean and the Postmodern, p. 21)

Cultuur is datgene aan kijken, ruiken, smaken, voelen, bewegen en leren dat je voor je geboorte al meekrijgt. De expressie daarvan is dat wat je anderen met dat doel weer mee kunt geven aan kijken, ruiken, smaken, voelen, bewegen en leren. Op die manier zijn we in staat verbindingen te leggen, op verschillende niveaus te denken en te communiceren, de waarde van dingen te zien, betekenissen te zien, de schoonheid van al die zaken te waarderen en zo voort. Maar het maakt ook dat we dingen als eigen tegenover vreemd zien, als wijzelf tegenover de ander. Dat werpt barrières op en dat die barrières vaak lastig te doorbreken zijn, behoort helaas op steeds schrijnender manier tot de actualiteit van de dag.

Remy Jungerman 02

Je moet uit een speciaal hout gesneden zijn om als kunstenaar die barrières doelbewust te doorbreken in je werk. De Surinaams-Nederlandse kunstenaar Remy Jungerman (1959) is uit dergelijk hout gesneden. Voor hem is het een soort bewuste onbewustheid dat de cultuur die hij mee heeft gekregen er een is met veel verschillende componenten die zijn manier van denken en maken mede hebben bepaald. Het stelt hem in staat elementen van de naar Suriname meegenomen West-Afrikaanse cultuur maar ook van het modernisme van Mondriaan samen te brengen en tot iets nieuws te maken. Hij komt zo tot een kunst die niet Nederlands of West-Afrikaans is, maar misschien wel Surinaams, of meer nog Atlantisch, en misschien zelfs van een groter geestelijk areaal dan Jungerman zelf of wij als kijkers kunnen bevroeden.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Wie een werk als Fodu, Holder ziet op Jungermans huidige tentoonstelling Crossing the Water in het Haagse Gemeentemuseum, merkt dat dat niet resulteert in een soort Surinaamse Mondriaan of in een Nederlands multicultureel winti-werk. Dat zou van beide kanten alleen maar een vorm van exotische belangstelling inhouden, waarbij er duidelijk het een is dat het andere absorbeert. Bij Jungerman is er juist sprake van een versmoltenheid. De bezoeker van het Gemeentemuseum die zojuist de Stijl-collectie heeft gezien, zal de verbinding met Fodu, Holder gemakkelijk kunnen leggen. Maar het is moeilijker om te definiëren wat die verbinding precies is. Zeker, er is geometrie in het werk en er zijn de rechte lijnen en hoeken zoals gebruikt door Mondriaan en andere kunstenaars van de Stijl; er is zelfs een zweem van de primaire kleuren van Mondriaan. Maar die kenmerken worden tenietgedaan doordat zij door hun gebruik gemengd met andere aspecten een ander betekenis krijgen. De geometrie wordt hier niet gebruikt om tot een bepaalde artistieke puurheid te komen zoals dat gebeurde in het modernisme. Ze wordt eerder een drager van de kaarsjes, van de flessen en de blokken en bij nader inzien zijn de randen van de leunende panelen ook niet eenkleurig maar afkomstig van bont geruit textiel.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Remy Jungerman 06

De geometrie is in Transition Nkisi zelfs helemaal getransformeerd tot twee blokken die met elkaar lijken te communiceren. De spijkers komen terug in de titel: een nkisi is een krachtbeeld afkomstig uit het gebied van de Congo’s en Angola. Krachtbeelden worden gemaakt om de macht van de geesten van overledenen in te perken en te gebruiken om allerhande zaken te beïnvloeden. Dat laatste gebeurt door het inbrengen van stukken metaal of spijkers in het beeld. In Transition Nkisi bevinden de spijkers zich echter niet aan de buitenkant van het object, maar tussen de twee kubussen in. Je zou ook kunnen denken dat de spijkers uit de objecten groeien en met elkaar verstrengelen, of dat zij tanden zijn tussen twee kaken. In ieder geval nemen zij niet de prominente plaats in als de spijkers in een nkisi, ze bevinden zich in de schaduw van de geometrie. De kubussen zelf zijn overtrokken met decoratief textiel dat Jungerman weer bedekt heeft met kaolien, de betekenis waarvan Jungerman uitlegt in een korte begeleidende video bij de tentoonstelling (zie ook onderaan dit artikel). Deze van oorsprong betekenisvolle elementen in de compositie: de spijkers, het textiel, de kaolien maken dat de kubussen geen formele, modernistisch bedoelde, uitgepuurde vormen meer zijn, maar abstracte lichamen, dragers van betekenis, die door hun vorm ieder gewenst idee in zich kunnen dragen.

Remy Jungerman 07

Toch zit er nog meer verborgens in uit de modernistische traditie. Een belangrijke tentoonstellingstraditie uit het modernisme van na de Tweede Wereldoorlog is om de kunstwerken te tonen in een kale ruimte met witte muren (het idee van de white cube), zoals dat hier min of meer ook gebeurt. Het idee daarbij is dat de kunstwerken op die manier ieder voor zich kunnen spreken zonder ruis van de omgeving. In het geval van Transition Nkisi heeft Jungerman gebruik gemaakt van dat gegeven door minder zichtbare vlakken rood te schilderen zodat die een rode weerschijn geven tegen de witte muur. Op die manier veroorzaakt het kunstwerk zijn eigen ruis tegen de wand, het beïnvloedt zijn directe omgeving en de betekenis breidt zich verder uit.

Remy Jungerman 08

Remy Jungerman 09

Een werk met veel meer details die op elkaar inwerken qua vorm en betekenis is Initiands waarbij het houten frame zowel samenvalt met de patronen van geruit textiel (waarvan het gebruik door de Marrons in Suriname wordt toegelicht in het filmpje door Jungerman) als met de geometrische patronen van Mondriaan en de modernistische geometrische traditie. In de glazen potjes bevinden zich allerlei kleine artefacten die refereren aan de achtergronden en geschiedenis die het werk beheersen en die het als “ingeboren” cultuur met zich mee krijgt. Daarnaast draagt het glas ook bij aan de transparantie van de gehele compositie,

Remy Jungerman 10

naast de wederom aanwezige kubussen met nkisi-spijkers. Een werkzame nkisi draagt kleine voorwerpen in zich – tanden, botjes, schelpjes, haar, planten – die de werkzame kracht zijn in de communicatie met de overledene. Op die manier kunnen ook de potjes en flesjes met of zonder inhoud gezien worden tussen de lichamen van de kubussen.

Remy Jungerman 11
Remy Jungerman 12

Remy Jungerman 13

Op dezelfde manier werkt het grote, samengestelde Fodu, Composition 24, hoewel het geheel enerzijds groter en monumentaler maar ook eenvoudiger en geslotener is. Het werk wordt beheerst door de regelmatig gerangschikte, vierkante panelen met geruite stoffen en Vlisco-textiel, in veel gevallen bedekt met kaolien. Ondanks de formele ordening van het werk en het overheersen van de geometrie krijgt het door de bewerkingen, de toegepaste materialen en niet in het minst door de aanwezigheid van de fles een spirituele betekenis, waarbij het spirituele niet alleen de uitstraling geldt, zoals dat ook bij een modernistisch kunstwerk zou kunnen, maar ook de inhoud van het werk. Het geheel van de zes werken in de projectruimte van het Gemeentemuseum werkt als één installatie waarbij de componenten elkaar aanvullen, maar zich ook in verschillende opstellingen herhalen. Het idee van de white cube is daarbij ook een bindende factor geworden.

Remy Jungerman 14

Remy Jungerman 15

Jungermans meest minimale werken in het geheel zijn de twee Horizontal Obeah’s  die slechts zijn opgebouwd uit smalle, beschilderde houten latten, hier en daar omwikkeld met textiel. Zeker in combinatie met de andere vier werken lijkt deze werk, ondanks het ontbreken van flessen, spijkers en dergelijke, alle kracht in zich te dragen die ze nodig hebben om de communicatie van cultuur hoog te houden en spirituele inhoud te geven. Dat geldt voor de cultuur van bijvoorbeeld de Marrons en haar West-Afrikaanse wortels, maar zeker ook die van het modernisme zoals die ook aanwezig is het Gemeentemuseum. Formeel ligt Suriname niet aan de Caribische Zee, maar de cultuur zoals omschreven in het citaat van Benitez-Rojo, geldt zeker voor het werk van Jungerman, zoals het geldt voor veel kunstenaars van langs de Atlantische kusten en die van de Atlantische buurtzeeën. Het gaat daarbij niet om een oppervlakkig multiculturalisme dat slechts de exotiek, het vreemd zijn, in stand wil houden, maar om een daadwerkelijk gedachtegoed dat een groot deel van de wereld omvat.

Bertus Pieters

 

Zie ook: http://arcthemagazine.com/arc/2015/04/gemeentemuseum-den-haag-presents-remy-jungerman-crossing-the-water/

http://arcthemagazine.com/arc/2015/07/gemeente-museum-den-haag-presents-crossing-the-water-by-remy-jungerman/

http://dutchcultureusa.com/blog/2431/interview-with-remy-jungerman

https://srananart.wordpress.com/2015/07/05/surinamese-art-with-magic-powers/

https://villanextdoor.wordpress.com/2015/08/07/remy-jungerman-crossing-the-water-gemeentemuseum-the-hague/

Advertisements
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: