Skip to content

De stilte van de schildpad. Stille, stomme getuigen…, A Gallery named Sue, Den Haag

12 augustus 2015

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

À ce point de son effort, l’homme se trouve devant l’irrationnel. Il sent en lui son désir de bonheur et de raison. L’absurde naît de cette confrontation entre l’appel humain et le silence déraisonnable du monde.*

(Albert Camus, Le mythe de Sisyphe, p. 44-45)

Ongeveer een jaar geleden stelden een aantal Vlaamse kunstenaars werk tentoon bij Quartair in Den Haag. De review daarover op dit blog had als titel De schone ontreddering. Die titel zou opnieuw kunnen gelden en niet alleen omdat een van de toenmalige exposanten, Anton Cotteleer , ook weer deelneemt aan de huidige tentoonstelling Stille, stomme getuigen… in A Gallery Named Sue (de tentoonstelling is een satelliet van de manifestatie Vormidable op het Lange Voorhout en in Museum Beelden aan Zee; zie ook hier). Zaken die lijken te zijn zoals ze zijn, worden aan het wankelen gebracht door de werken van, naast Cotteleer, Ruben Bellinkx, Ignace Cami en Jonas Vansteenkiste. Volgens Albert Camus (1913 – 1960), die het absurdisme voorzag van een theoretische onderbouwing naast het existentialisme, is het absurde het conflict dat ontstaat waar de mens een verwachtingspatroon heeft ten aanzien van de wereld, terwijl de wereld volslagen onverschillig is ten aanzien van die verwachtingen. Belgische kunstenaars lijken een speciale antenne te hebben voor het absurde.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Neem het videowerk The Table Turning van Bellinkx waarin vier schildpadden ieder gebonden zijn onder een tafelpoot van dezelfde tafel. Het absurde treedt hier op een aantal verschillende manieren op. Daar is de idee van een tafel die zich min of meer naar willekeur verplaatst. Er zit geen logica in die verplaatsing in die zin dat er niets is voorgeprogrammeerd of berekend; er is geen vast beredeneerbaar patroon, hoezeer je dat misschien ook zou willen ontdekken. Het gaat ook niet om een seance met een bewegende tafel, hoezeer in vroeger tijden hieruit ook door helderzienden bepaalde conclusies getrokken hadden kunnen worden – en misschien zijn er nog steeds mensen die een bericht lezen uit deze video. De schildpadden bewegen zich puur voort omdat zij dat kunnen en wellicht ook moeten. Misschien hopen zij door te bewegen ook verlost te worden van het ding op hun rug, maar zij zijn stil, zij zeggen er niets over. Ze spreken geen oordeel uit, ze vragen niet om hulp en ze spreken ook niet onderling om hun genoegen of ongenoegen uit te spreken. Ze hebben je helemaal niets te zeggen, hoe geobsedeerd of bevreemd je ook kijkt naar de video’s en hoe graag je ook betekenis wil zien in het geheel.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De richting wordt bepaald door de sterkste schildpad of schildpadden, maar het is niet duidelijk welke de sterkste is, zo min als duidelijk is waarom die sterkste dan een bepaalde kant op wil. De actie voltrekt zich langzaam, bedachtzaam en zonder agressie. In dat laatste schuilt alweer iets absurds, want die bedachtzaamheid is een kwalificatie die bij de kijker op kan komen, maar in feite zijn schildpadden niet aanwijsbaar bedachtzaam. De schildpadden lijken zowel hulpeloos als ernstig, maar in hoeverre zijn zij minder hulpeloos zonder tafel, want waarmee zouden zij geholpen moeten worden? Als kijker kun je alleen kijken, zonder dat je antwoord krijgt op die vraag. Zoals Camus al aangaf: de wereld blijft stil bij de vragen die je stelt, bij het gevoel dat je als kijker hebt bij het aanschouwen van die krabbelende schildpadden. Het schouwspel voltrekt zich voor je ogen, maar je kunt er niets aan doen, want het gebeurt op een filmpje. Door de projecties op twee wanden in de verduisterde kamer kun je het idee hebben deel uit te maken van de handeling zonder te kunnen ingrijpen – eigenlijk zoals die schildpadden zelf – zoals je dat gevoel kunt hebben in een droom: je bent erbij en kijkt ernaar, maar je kunt er niets aan doen. De schildpadden hebben niets aan jouw gevoelens, want zij zijn een projectie en misschien wel de projectie van je eigen machteloosheid.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De wereld van Ignace Cami is een specifiek Vlaamse: zo laat hij je op de trap naar de galerie al begroeten door een Vlaamse leeuw met een sansevieria op de rug. Zo Vlaams als een frietenkot, zou je denken, maar de naam van het werk is Exoten. De leeuw is immers niet een specifiek Vlaamse soort – zo min overigens als een Nederlandse – en de sansevieria werd ooit door Belgen meegenomen uit het voormalig Belgisch Kongo – waar de leeuw trouwens ook nog ternauwernood in het wild voorkomt – en belandde overmatig in de Belgische vensterbanken als teken van huiselijkheid . Ook verder is er wat vreemds met deze leeuw. Om te beginnen kijkt hij om, dusdanig dat hem de nek omgedraaid is, of omdat hij in consternatie naar de sansevieria kijkt. Verder ziet hij er wat schameltjes uit, verdeeld in stukken die wat slordig aan elkaar gezet zijn. Hij mist oren en staart, evenals de haren, waarvan zowel de heraldische als de echte leeuwenkater toch altijd zo kwistig voorzien zijn. Om maar te zwijgen van het gebrek aan een vurig rode tong. De sansevieria in potaarde benadrukt nog eens de krakkemikkigheid van het geheel. En wederom, wat er aan de hand is, is in feite onverklaarbaar. Het beeld bevat humor, maar waarom? Wat is de grap en wat is de pijn? Afgezien dat grappen beter niet verklaard kunnen worden, doet de grap verklaren misschien pijn, vooral wanneer je Vlaamse hart al te hartstochtelijk klopt. Het gaat dan kloppen van Belgische symbolen van ver buiten België. En die pijn is absurd, want wordt door geen doorn of wapen veroorzaakt, is niet fysiek en de wereld blijft er des te onverschilliger onder. Als Nederlander kijk je naar een stuk retorica, waar je dichtbij staat – als bij de schildpadden van Bellinkx – waar je misschien zelfs iets over zou willen zeggen of vragen, maar de situatie blijft er onverschillig onder en de leeuw heeft letterlijk zijn tong verloren maar draagt de exotische kleinburgerlijkheid met zich mee.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Wensconstructies: Mythe I heeft, ondanks zijn kleinere formaat en compactere uiterlijk, allerlei tegenstrijdigheden in zich. Een zwaard wordt gepresenteerd als een fossiel in barnsteen. Maar is het een zwaard? Een zwaard heeft historisch – en niet zonder reden – een kruisvorm. Het fungeerde als een kruis van gerechtigheid. Alleen, dit zwaard is gemaakt van sansevieriabladeren. Wéér die sansevieria en nu als het wapen van christelijke gerechtigheid. De eigengereide, historische rechtvaardigheid verworteld met de net zo eigengereide, knusse huiselijkheid. Een ieder die zonder twijfel strijdt voor gerechtigheid kan zich door dit werk aangesproken voelen en voelt misschien weer dezelfde pijn als bij het kijken naar Bellinkx’ schildpadden.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De beelden die Anton Cotteleer vorig jaar in Quartair toonde, vielen op door het gebruik van de zacht uitziende oppervlakken, amputaties en het gebrek aan verwondingen die daar normaal gesproken de resultaten van zouden moeten zijn. Zo heeft ook Proberen een goede ganzenhouder te zijn een zachte kleur en een zacht, viltig oppervlak. Tekenen dat pijn en wreedheid ver weg zijn, maar ook hier zijn amputaties toegepast. Alleen wáár precies is niet helemaal duidelijk. Het beeld is verwarrend. De ganzen hebben rode snavels als de tamme, witte ganzen op het oude platteland of in sprookjes. Toch is dit beeld geen simpel verhaal van een oude ganzenhoedster uit de goede en vervlogen tijden. De titel spreekt ook van een ganzenhouder, niet van een –hoeder. Het trachten een goede ganzenhouder te zijn is duidelijk geen kleinigheid: het gevaarte, de torso met de ganzen, dreigt topzwaar om te vallen in een gedekte tafel die daartoe al mallen heeft, blijkbaar om het eenmaal gevallen geheel goed te kunnen laten liggen. Daarmee zou je ook kunnen concluderen dat de gedekte tafel juist de ganzenhouder is waarvan de titel rept. Wie nog beter kijkt, zal de weg kwijtraken: het omvallende, zachtmoedig gekleurde, viltige volume heeft bij nader inzien maar een heel flauw herkenbare vorm: het lijkt op veel – een torso, een beeld, een sierpilaar, een lichaam met billen – maar het is niet nader te definiëren en het is maar goed dat de ganzen opvallend gekleurde snavels hebben anders waren zij niet te onderscheiden van het vallende volume. Verder zal de gedekte tafel nauwelijks troost bieden, of het mag de troost zijn dat de tafel gedekt is, klaar voor ontvangst, zacht beschermd tegen wat komen gaat, of de hardheid bedekkend.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ook een ander, kleiner beeld met twee grote hoofden, gepresenteerd op een schijnbaar te klein tafeltje met kleedje, het geheel gehuld als in een schutkleur in het opgeruimd vrolijke oranje met ruiten van het kleedje. Alle burgerlijke verzachting blijkt des te meer het wrede van mogelijke onthoofding te tonen. Een ingeburgerd idee van de schoonheid van gebeeldhouwde portretkoppen en van de gezapigheid van een vrolijk en verdoezelend tafelkleedje, vermengen zich tot de zachte wreedheid van het absurde.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Naast deze beelden toont Cotteleer ook een installatie die een ander aspect van zijn werk toont. Cotteleer is hier explicieter in zijn uitgangspunten: de tekenen van rijkdom en quasi-rijkdom die de armoede van het bestaan moeten verhullen. Trofeeën, bont, decoratieve exotica en huiselijke kitsch staan, liggen en hangen geïsoleerd van elkaar op en aan het groen dat herinnert aan ordelijk geschoren, groene gazons. Alles ademt nep en sentimentele waardeloosheid die de pijn van het dagelijks leven moeten verdoezelen maar in feite daardoor juist blootleggen. Het is dezelfde pijnlijke absurditeit van de willoze maar toch bewegende schildpadden van Bellinkx.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Jonas Vansteenkiste toont ondermeer een aantal huizen die als een schedeldak gelicht worden, maar je kunt ze ook beschouwen als gapende openingen die uitnodigen om binnen te schuilen tegen wat de buitenwereld allemaal brengt. Deuren zijn niet erg zichtbaar in de huizen en dat mag al als een teken van onheil opgevat worden. De ideaal witte hekjes, misschien niet eens om het territorium af te bakenen als wel gewoon om mooie witte hekjes te hebben bij je huis, een paar kinderschommels, een ideaal groen gazon en daarin de even ideale houten huizen die als muizenvallen openstaat en bij het dichtklappen alle ideeën van vrijheid terugbrengen tot de beperktheid van het schedeldak en het duister van het ik. De wensdroom van de naar tevredenheid snakkende mens wordt ook een absurditeit. Zelfs het schommelrek, toch eigenlijk een symbool van kinderlijke levenslust, heeft iets benauwends met die autobanden en die gedraaide kettingen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Elders komt een huis tot leven en transformeert zich onder het schijnsel van een lamp, misschien wel onder invloed daarvan. Je woonst, dat waarop je het meest moet kunnen rekenen, je bescherming tegen weer en wind, de plaats om je in terug te trekken wanneer je dat wenst, de plaats die je vertrouwd is, lijkt hier zomaar een eigen leven te leiden.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

En wat te denken van al die huisjes die als grauwe briketten op een hoop liggen bij de haard? Als bij de andere kunstenaars heeft het absurde van deze werken niets zwaars, maar eerder een lichtvoetige ironie. De titel van de tentoonstelling Stille, stomme getuigen…, hoe goed getroffen ook, duidt in feite alleen op het deel van het absurde waar de wereld onverschillig zwijgt. Dat valt samen met het moment dat de mens zijn verlangen naar geluk en reden projecteert op de wereld en die momenten zijn er te over bij deze werken. Het blootleggen van het absurde is niet alleen een kwestie van harde ironie en relativering zoals dat hier te lande nogal eens bedreven wordt. Lachen om de absurditeit van wereld, nationaliteit en samenleving is één ding, de pijn voelen die daar ook bij hoort, een esthetica toepassen die daarmee samenvalt en onderdeel wordt van het absurde en die niet simpel wegschatert of –schreeuwt, dat lijkt in zijn verfijning iets dat meer hoort bij de Vlaamse kunst dan bij de Nederlandse. Er lijkt geen wens bij deze Vlaamse kunstenaars een nieuwe logica te bereiken via het absurde (de wens botst immers met de wereld), in tegendeel, het irrationele van het absurde wordt geheel omarmd. Onder je voeten beweegt de wereld zich als Bellinkx’ tafel die voortbewogen wordt door schildpadden.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Bertus Pieters

* Op dit punt van zijn inspanning, bevindt de mens zich voor het irrationele. Hij voelt in zich zijn verlangen naar geluk en reden. Het absurde wordt geboren uit deze confrontatie tussen het menselijk appel en de onredelijke stilte van de wereld.

Zie ook: https://chmkoome.wordpress.com/2015/06/08/stille-stomme-getuigen/

https://villanextdoor.wordpress.com/2015/08/13/stille-stomme-getuigen-silent-dumb-witnesses-a-gallery-named-sue-the-hague/

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: