Skip to content

De waarheid van fictie. Daan Paans, Rhinoceros; Charlotte Lybeer en Spaarnestad Photo, Incomplete from A to Z, LhGWR, Den Haag

5 februari 2016

LHGWR 01

Mensen hebben altijd hun voorstellingsvermogen in dienst gesteld van kunst en wetenschap, van de perceptie van de wereld en van zichzelf in het algemeen. Dat is niet alleen historisch zo, ook vandaag de dag doen mensen dat nog en ook in de toekomst zullen zij dat doen. Je hersens en zintuigen werken nu eenmaal constant samen om je een idee van je omgeving, van je zelf en van anderen te geven en om je een voorstelling te laten maken van alles wat zich daarbuiten bevindt.
Sinds de uitvinding van de fotografie is er een soort waarheidsgarantie toegevoegd aan de beelden die we te zien krijgen. Die waarheidsgarantie kon al spoedig na de uitvinding en verdere ontwikkeling van de fotografie in twijfel getrokken worden. Zeker na het steeds duidelijker worden van de manipulatieve kwaliteiten van fotografie en fotografen kon de waarheidsgarantie van fotografie naar het rijk der fabelen verwezen worden. Niettemin, het feit dat de kijker nog steeds vatbaar geacht wordt voor die manipulatie en zich tot op zekere hoogte ook graag laat manipuleren, heeft bewerkstelligd dat de fotografie veranderd is van waarheidweergevend, via waarheidinterpreterend naar waarheidscheppend. Dat kon alleen maar gebeuren door het levendige voorstellingsvermogen van zowel fotograaf als kijker.
Fotografie kan echter ook onthullend zijn, met name de documentaire fotografie betitelt zich graag als zodanig. Dat mag tegenstrijdig klinken wanneer je de eerder genoemde trits waarheidweergevend,–interpreterend en –scheppend erbij in ogenschouw neemt. Wie echter iets wil onthullen, op welke manier dan ook, maar vooral met behulp van de camera, zal ook altijd iets verhuld laten, bewust of onbewust. Een doorgewinterde fotograaf is zich daarvan bewust of verhult bewust om de aandacht te vestigen op datgene wat juist onthuld moet worden.

LHGWR 02 Daan Paans

Momenteel laat Lief hertje en de Grote Witte Reus werk van twee fotografen zien die regelmatig heen en weer fotograferen in het traject van weergave, interpretatie en waarheidschepping. Daan Paans probeert in Rhinoceros het verre verleden en de wereld van sciencefiction te fotograferen.

LHGWR 03 Charlotte Lybeer, Spaarnestad-archief

Charlotte Lybeer probeert de zorgeloosheid van de bestaande fictieve wereld te fotograferen en heeft haar foto’s op uitnodiging van Jedithja de Groot gecombineerd met foto’s uit het Spaarnestad-archief in de tentoonstelling Incomplete from A to Z. Beide tentoonstellingen zijn onafhankelijk van elkaar gemaakt en hebben in principe niets met elkaar van doen. Niettemin complementeren ze elkaar heel mooi. Beide fotografen hebben het voorstellingsvermogen van anderen als uitgangspunt. Beide fotografen laten, althans voor de argeloze kijker, de grenzen tussen het voorstellingsvermogen van die anderen en dat van henzelf vervagen in meer of mindere mate.

LHGWR 04 Daan Paans

Daan Paans gaat daarin het verste. Zijn tentoonstelling is verdeeld in drie projecten. Het eerste project is gebaseerd op voorstellingen uit het 19de-eeuwse boek Le monde avant la creation de l’homme (De wereld voor de schepping van de mens), het tweede op voorstellingen van de oeros en het derde op voorstellingen van de meteoriet als film-prop.

LHGWR 05 Daan Paans

In het 19de-eeuwse boek staan fraaie gravures die een indruk trachten te geven van landschap, flora en fauna in de prehistorie. Met de zeer beperkte kennis en middelen die men in die tijd had, moest er vooral een beroep gedaan worden op het voorstellingsvermogen (iets wat overigens nog steeds geldt bij prehistorische of historische reconstructies). Paans heeft geprobeerd op dezelfde manier dergelijke landschappen te fotograferen, landschappen waar nog nooit een mens gelopen lijkt te hebben, waar nog nooit een ijstijd overheen getrokken is. De tot de verbeelding sprekende voorwereldlijke dieren, amfibieën en vooral reptielen, werden immers voor een groot deel koudbloedig geacht te zijn en bij gevolg werden zij in een tropisch en onherbergzaam landschap geplaatst. Paans heeft zich niet beziggehouden met de prehistorische wezens maar alleen met het landschap waarin zij volgens de prenten zouden leven. Zo fotografeerde hij een rotseiland, woest, ongenaakbaar, geïsoleerd en nog niet afgestompt door verwering. De rots zelf lijkt waarachtig enigszins op een voorwereldlijk wezen. Alleen een wereld die er zo uitzag, kon monsters voortbrengen van het zelfde kaliber. De beide andere foto’s tonen maagdelijk, exotisch groen dat de meest bizarre wezens zou kunnen herbergen. Ondanks hun weelderigheid en hun paradijselijke watervallen moeten Adam en Eva er hun eerste stappen klaarblijkelijk nog zetten.

LHGWR 06 Daan Paans

Enigszins vergelijkbaar is Paans ook op zoek gegaan naar de oeros om die te fotograferen. Natuurlijk, de oeros bestaat niet meer, die is in de Middeleeuwen uitgestorven, maar oerossen zijn meermaals afgebeeld in grottekeningen en al vele tientallen jaren wordt geprobeerd de oeros terug te fokken uit oudere rundertypes. De oeros zou immers de voorvader zijn van al onze vlees- en melkkoeien. Er is een behoefte aan dromen over kuddes van de zo wilde en majestueuze voorouders van onze gemoedelijke melkproducenten, een behoefte aan dromen over onszelf in de strijd van het temmen van de ons omringende natuur, maar wellicht ook de droom om de grootsheid van de natuur in haar ongeschondenheid te kunnen bewonderen of zelfs te aanbidden. De vele types oeros die inmiddels gefokt zijn, staan symbool voor die droom en zijn zelf een droom geworden. Paans laat ze fijn opschemeren als realistische fantomen uit het schimmige verleden in fraaie droomfoto’s.

LHGWR 07 Daan Paans

In het derde project toont Paans foto’s van meteorieten zoals zij voorkomen in sciencefiction-films en hij laat zelfs een echte zwevende nepmeteoriet zien.
In zijn fotografie gaat Paans achterstevoren te werk: hij schept een waarheid, interpreteert die vervolgens en geeft die weer als een geloofwaardig feit. Toch heeft hij in den beginne niet helemaal zelf die waarheid geschapen, immers hij is uitgegaan van het voorstellingsvermogen van anderen. Dat voorstellingsvermogen van anderen, de 19de-eeuwse makers van het boek, de fokkers van oude runderrassen, de tekenaars in de grotten van Lascaux, de makers van sciencefiction-films, hebben een beeld geschapen dat tot ons collectieve bewustzijn is gaan horen en juist dat element maakt de foto’s van Paans zo aannemelijk. Op die manier is het omgekeerde proces bij Paans – het scheppen, het interpreteren en het weergeven van waarheid – een proces geworden dat zichzelf in de staart bijt: Paans heeft met zijn voorstellingsvermogen foto’s gemaakt van wat anderen denken te hebben gezien met hún voorstellingsvermogen, wat intussen Paans’ eigen voorstellingsvermogen is geworden. Ons voorstellingsvermogen stelt ons in staat ook het voorstellingsvermogen van anderen over te nemen, mits dat voldoende indruk maakt, vaak genoeg getoond wordt en daardoor voldoende aannemelijk lijkt en zo ontstaat een collectief bewustzijn.

LHGWR 08 Charlotte Lybeer

Dat voorstellingsvermogen en de overname van andermans voorstellingsvermogen (waar de kunst, in het bijzonder film en fotografie, ook op gebaseerd is) spelen ook een prominente rol in het werk van Charlotte Lybeer. Wie zich eerst verdiept heeft in het werk van Paans zal zich afvragen wat de realiteitswaarde van het werk van Lybeer is, in samenhang met de foto’s uit het Spaarnestad-archief.

LHGWR 09 Spaarnestad-archief

Haar keuze uit dat archief toont ogenschijnlijk vreemde combinaties uit een nabij verleden in zwart-wit. Mensen bevinden zich in rare constellaties, mede te wijten aan de technische vooruitgang in de 20ste eeuw, maar voor mensen uit de 21ste eeuw soms moeilijk interpreteerbaar, als en soort prehistorie van de 21ste eeuw.

LHGWR 10 Spaarnestad-archief

Opvallend in dat verband is een foto van Prins Bernhard lezend in een boek dat, gezien de titel, over geld gaat. Het gaat dan niet om de bedenkelijkheid van zijn persoon, als wel om dat grote, luxe boek dat hij in zijn handen houdt en waarvan je kunt genieten wanneer je voldoende van het onderwerp hebt waarover het boek gaat; afgezien dat Bernhard zich zelf in het geheel geen zorgen hoefde te maken over geld en een leven van luxe en moderniteit kon genieten, prins-gemaal als hij was van de koningin. Op die manier leefde hij in een soort sprookjeswereld, een fictieve wereld, waaraan niettemin alles was gedaan om die tot werkelijkheid te maken. Protocol, wet- en regelgeving en stilzwijgende afspraken maakten zijn positie tot een beschermde en beschermende, fictieve realiteit. Het lijkt een sleutelwerk in het verband van de tentoonstelling want het boek opent blijkbaar een wonderwereld. Een wereld van onnavolgbare moderniteit die het leven soms beter en luxueuzer maakt en de mensen een gevoel van bescherming geeft.

LHGWR 11 Charlotte Lybeer

Door al die moderne techniek is het tegenwoordig bijvoorbeeld mogelijk per vliegtuig naar Lanzarote te vliegen en je daar met gelijkgestemden rond te laten rijden in een moderne touringcar met airconditioning en panoramaramen in het quasi-maanlandschap aldaar. Mensen kunnen zich in een sciencefiction-landschap wanen maar zonder last van de gevaren die daar eventueel zouden kunnen zijn. Lybeer heeft er een prachtige foto van gemaakt. Beschermd en luxueus worden de mensen rondgereden in een verlaten maanlandschap, dat geen maanlandschap is, maar evengoed wel écht is. Om het maanlandschap comfortabel te maken voor de touringcar, is er een weg in gemaakt. Het echte, godverlatene, heeft zich aan laten passen aan de mensen bij wie de spanning van het sublieme nabij gebracht is op een eiland en in een bus die van alle gemakken is voorzien. Het sublieme wordt een consumptiegoed, dat mensen gemeenschappelijkheid en veiligheid biedt. Wie de foto ziet, zou de idee kunnen krijgen dat de touringcar echt rijdt in een buitenaards landschap.

LHGWR 12 Charlotte Lybeer, Spaarnestad-archief

Maar nog vreemder zijn misschien de foto’s van mensen die zich graag verkleden als cartoon-beest of een knuffeldier of als een ander fictief wezen bekend uit de massacultuur. Mensen veranderen op die manier tijdelijk van karakter en kunnen dat doen door de bescherming van hun vermomming. Hun uiterlijk mag bizar lijken, maar is voor de buitenwereld niet bedreigend want het is voor die buitenwereld overduidelijk dat er sprake is van een verkleedpartij. Mensen kunnen zich op die manier zonder gevaar in een andere fictieve wereld wanen, zonder dat dat verder consequenties heeft. Lybeer laat mensen zien die leven in een fictieve wereld die wel echt is. Met haar fotografie benadrukt ze de echtheid van die fictieve wereld. Een foto zegt immers steeds ‘dit is waar’, ondanks dat we weten dat dat niet zo hoeft te zijn. Een foto blijft een bewijs, ook al is door het oog van de camera een fictie bewezen, terwijl ficties nu juist de eigenschap hebben geen bewijsmateriaal te kunnen zijn. Een fictie kan alleen bewijsmateriaal zijn door voorstellingsvermogen en zelfs dán niet. Júíst niet, zal de gedegen waarheidzoeker roepen, maar de camera liegt. Het liegen van de camera hangt samen met de context van waarop de lens gefocust is en daarmee met het voorstellingsvermogen van fotograaf en kijker. Dat voorstellingsvermogen is er niet om waarheden te constateren maar om ze te creëren. De waarheid is nu eenmaal een menselijke constructie en fotografen als Paans en Lybeer confronteren je daarmee. Zij manipuleren de waarheid, die constructie, niet zozeer, als wel dat anderen dat al voor hen gedaan hebben. Paans en Lybeer maken daar foto’s bij. Bij Paans en Lybeer blijft de realiteit de realiteit, maar het is wel de realiteit van een fictie, van de waarheid, van een waarheid, van het voorstellingsvermogen

LHGWR 13 Charlotte Lybeer
(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

Bertus Pieters

Zie ook: http://www.mistermotley.nl/node/1294

https://decorrespondent.nl/2390/Weet-jij-hoe-een-dinosaurus-eruitziet-Of-denk-je-dat-te-weten/582553958140-d355ea06

https://villanextdoor.wordpress.com/2016/02/06/daan-paans-rhinoceros-lhgwr-the-hague/

https://villanextdoor.wordpress.com/2016/02/06/charlotte-lybeer-and-spaarnestad-photo-incomplete-from-a-to-z-lhgwr-the-hague/

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: