Skip to content

Een aanwezigheid; Nicholas Hlobo: Imilonji Yembali / Melodies of History, Museum Beelden aan Zee, Den Haag

4 maart 2016

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

In de beeldhouwkunst speelt het aanraken een belangrijke rol. Hoewel veel beeldhouwers door de eeuwen heen, of liever door de millennia heen, getracht hebben hun werken de lichamelijkheid van het leven mee te geven, dusdanig dat je als kijker geneigd bent het werk aan te willen raken en de warmte en het leven erin te willen voelen, stuitten de beeldhouwers en hun publiek steeds weer op dezelfde misleiding: het materiaal dat zij gebruikten was koud, hard, ondoordringbaar voor de menselijke hand en levenloos. Er is nog een aspect waarmee de beeldhouwkunst lang niets heeft kunnen doen: mensen en andere dieren hebben een huid, waaronder de levensprocessen, zowel de fysieke als de geestelijke, zich afspelen. Of het nu om het vochtige, zachte vlies van een weekdier gaat, om de harige vacht die zacht op en neer gaat bij het ademen van een zoogdier of om de naakte huid van een mens waaronder je de weke delen voelt maar ook de botten, de beeldhouwer heeft door de eeuwen heen dat soort leven niet kunnen benaderen. Al is het alleen al omdat geboetseerde of gehakte beelden gewoon geen huid hebben.

Dat ligt anders bij de Zuid Afrikaanse kunstenaar Nicholas Hlobo (1975) die momenteel zijn eerste solotentoonstelling in Nederland heeft in Museum Beelden aan Zee, getiteld Imilonji Yembali / Melodies of History. Zijn werken hebben in het algemeen duidelijk een omhulsel, een huid zo je wil. Een natuurlijke huid toont, herbergt en verbergt het leven (en de dood) en die schijn wekt Hlobo onmiskenbaar.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Een goed voorbeeld is het meest omvangrijke werk van de tentoonstelling, Tyaphaka. Het ligt als een geweldig beest geslingerd door de ruimte. Het bestaat uit een breed kopstuk en een lang onregelmatig lichaam met verschillende bollingen en uitstulpingen. Het geheel loopt uit in een lange, dunne, meanderende staart. Het wezen ligt er wat verloren bij als een reusachtige, aangespoelde kwal of een gestrande walvis, maar het lijkt ook op een gigantische spermatozoïde die onder zijn gewicht bezweken is.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Aan het uiteinde van de staart bevinden zich twee ballen, overtrokken en omkranst met felgekleurde linten. De zaden waaruit het wezen is voortgesproten? Het kan ook gaan om een hybride wezen, een wezen dat kenmerken van verschillende zeedieren in zich draagt. De associatie met een waterdier blijft echter dominant, zeker met de zee zo dicht in de buurt zoals in dit museum.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het idee van een zeedier komt terug in Ityhengetyhenge, waar het oppervlak van het linnen is opengewerkt en grotendeels weer aan elkaar is gestikt in de vorm van een kleurige kwal of een koloniedier als het Portugees oorlogsschip. De huid van het wezen wordt als het ware een met het oppervlak van het reliëf en daarmee wordt het wezen een met zijn omgeving. Het beïnvloedt zijn omgeving zoals de omgeving het beïnvloedt. Ityhengetyhenge is een van de vele reliëfs van Hlobo die te zien zijn op de tentoonstelling.

Nicholas Hlobo 06

Een bijzonder reliëf is Ingilosi (Engel). Het bestaat uit twee delen en er groeien twee benen met schoenen uit die op de grond staan. Samen vormen zij een figuur die deels onzichtbaar is, de ruimte tussen de twee doeken is de ruimte waar je de figuur van een engel zou verwachten. Bij Hlobo zijn er dus toch zaken die je niet kunt zien, hoezeer hij ook een huid tracht te maken voor zijn ideeën. Blijkbaar zijn er toch zaken die onzichtbaar en daarmee bijna ondefinieerbaar zijn. Bijna ondefinieerbaar is de engel omdat Hlobo geen weergave van die engel geeft. “Engel” is in dat geval een begrip dat geheel idee is, zonder een vaste vorm. Hlobo laat zien dat het woord weliswaar goed uitspreekbaar is, maar daarmee nog geen vast idee geeft van hoe een engel eruit ziet. De engel is een aanwezigheid, slechts aangetoond door de schoenen en een idee van een omgeving waarin hij zich beweegt.

Nicholas Hlobo 07
Nicholas Hlobo 08

Een andere “aanwezigheid” wordt door Hlobo aangetoond in Bhaxa, Iqinile, Ikhiwane, een zitbank en twee stoelen met in de zittingen afgedrukte billen. De zitvlakken zijn afgedrukt in gesmolten Sunlight-zeep. De meubels zelf zijn het conservatief geornamenteerde meubilair dat je kunt tegenkomen in burgerlijke interieurs in voormalig gekoloniseerde landen. De voormalige koloniale macht heeft onder meer op die manier een zwaar stempel gedrukt op de lokale cultuur.

Nicholas Hlobo 09

De combinatie van billenafdrukken en Sunlight-zeep geeft tevens een navrant commentaar op zuiverheid en onderdrukking, terwijl zich op de rugleuning van de zitbank – achter de ruggen van de imaginaire zittenden – een decoratie van een zich herhalende Arcadische vrede bevindt, als een door de tijd vervagende fata morgana. De koloniale geschiedenis van Zuid Afrika, die zich tijdens de dagen van het blanke bewind uitte in een brute rassenpolitiek, doet hier op die manier van zich spreken. Uiteindelijk heet de tentoonstelling niet voor niets Melodies of History.
Zo kan het gebruik van rubber in veel van Hlobo’s werken misschien ook herinneren aan de zogenaamde halsbandmoorden die in de nadagen van de apartheid veelvuldig voorkwamen. Het rubber kan echter ook herinneren aan het vervoer dat de verschillende delen van het land en de verschillende volken en culturen met elkaar verbindt. Breuken en verbindingen kenmerken de geschiedenis en maken mensen en culturen tot wat ze zijn.
Hlobo naait de delen aan elkaar, niet alleen op zoek naar dat wat historisch tot het eigene behoort maar ook tot wat het eigene geworden is, tot dat wat de eigen identiteit maakt. Het zoeken naar de identiteit is in het Noord Atlantische soms een al te modieus discour, maar is in Zuid Afrika een bitter noodzakelijke zoektocht. Zuid Afrika biedt nu eenmaal een breed spectrum aan culturen en sociale en politieke tegenstellingen in een gewelddadige geschiedenis en een heden waarin het geweld blijft borrelen als lava in een actieve vulkaan. Binnen die ontvlambare kluwen bevindt zich de mens, het individu, de kunstenaar, in dit geval Hlobo, die wil weten wat hem drijft en wat hem definieert. Hlobo is Zuid Afrikaan, Xhosa en homoseksueel. Dat zijn op zich kille constateringen van de buitenwereld, maar wat betekenen zij voor hemzelf?

Nicholas Hlobo 10

Een van de artistieke methodes om nader tot die persoonlijke problematiek te komen is de performance. De performance is in die zin nauw verwant aan het ritueel. Rituelen zijn gecultiveerde handelingen waarmee de mens zich tracht in harmonie te brengen met zichzelf, zijn naasten, de omstandigheden of met de wereld. Met een ritueel kan een mens opnieuw zijn positie bepalen in de wereld. De handelingen in een ritueel en de attributen en objecten die erbij gebruikt worden, zijn van symbolisch belang en dienen de menselijke geest zowel te bevrijden als in te tomen. Eenvoudig gezegd: de geest moet zich ervan bewust worden dat hij uit de fles kan, maar ook dat hij er weer in kan.

Nicholas Hlobo 11

Het is daarom niet vreemd dat ook Hlobo zich bezig houdt met performances en daarvan zijn zaken terug te vinden in de tentoonstelling, zoals bijvoorbeeld Mondle Umkhulise, een soort grote, rubberen buidel die vanaf het plafond neerhangt. Hlobo heeft zich er tijdens een performance ooit in verstopt. Op die manier zou je het werk kunnen zien als een soort baarmoeder. Het aan elkaar gestikte rubber wordt daarmee werkelijk een soort huid die leven heeft omgeven en verborgen heeft. Ook dat heeft het rubber voor op de doorgaans harde materialen die traditioneel gebruikt worden in de beeldhouwkunst: het kan daadwerkelijk iets in zich verbergen. Dat belicht ook een ander aspect van Hlobo’s werk: het lichamelijke. Mondle Umkhulise heeft weliswaar geen menselijke vormen, het gedraagt zich door zijn baarmoederlijke bijbetekenis toch als iets menselijks en lichamelijks. Ook zonder de wetenschap dat Hlobo zelf in de rubberen buidel gezeten heeft, wekt het de idee dat het iets omgeeft; een aanwezigheid als in Ingilosi of als in het werk met de meubels.

Nicholas Hlobo 12

Ook Balindile V lijkt een overblijfsel van een performance, zozeer lijkt het op een werk dat nog in wording is. Het is of het werk zich ontwikkelt tot een orgaan of een lichaam vanuit een rubberen slang. Ook hier, als in veel van Hlobo’s werken speelt het rubber een hoofdrol. Daarnaast valt natuurlijk, als in vrijwel alle andere werken, het gebruik van kleurige linten op. Je kunt het rubber zien als mannelijk en de linten (en het stikwerk) als vrouwelijk, maar ook zonder die inhoudelijke verklaring is de tegenstelling opvallend, tussen het rubber dat als een dikke huid werkt en de linten die er als vreemde en fragiele toevoegingen aan hangen. Of het nu gaat om mannelijk en vrouwelijk, krachtig of gewelddadig en zacht of verbindend, Hlobo tracht er een nieuwe balans in te vinden, wellicht een balans met zichzelf, maar in ieder geval een balans met de wereld.

Nicholas Hlobo 13

Die wereld is opgebouwd uit veel uiteenlopende en conflicterende zaken maar is ook voortdurend in wording, zoals blijkt uit de fallusachtige vormen in verschillende werken zoals in Unohombile, en ook uit de eerder genoemde baarmoederlijke vorm in Mondle Umkhulise.

Nicholas Hlobo 14

Hlobo’s werken doen, als eerder gezegd, misschien denken aan overblijfselen van een performance of een ritueel en Mondle Umkhulise en Thoba, Utsale Umnxeba (waarvan in een video ook de performance zelf te zien is) zijn dat ook, maar je zou het werk ook ruimer kunnen opvatten, namelijk als theatraal. De werken worden in die zin rekwisieten en acteurs tegelijk. Zo is er weinig fantasie voor nodig om een werk als Unohombile te zien als een acteur verwikkeld in een ritueel.

Nicholas Hlobo 15
Nicholas Hlobo 16
Nicholas Hlobo 17

Een van de meest theatrale werken van de tentoonstelling is Unongayindoda, min of meer een viering van vrouwelijkheid of “vrouwelijke” mannelijkheid. De romp van de doorzichtig vlammende organza jurk is weliswaar van “mannelijk” rubber, maar is, naast dat het wederom duidelijk aan elkaar gestikt is, ook voorzien van geperforeerde uiteinden die doen denken aan kanten kragen en is voorzien van nepparels. De toevoeging van de gestikte rubberen laarzen en de gedeeltelijk rubberen handtas maken het homoseksuele kader compleet. De jurk waait op als in een dans en het materiaal heeft de doorzichtigheid van een soort gekleurde rook.
Ook hier zou je weer kunnen spreken van een aanwezigheid. Ondanks de doorzichtigheid van de jurk lijkt er toch iets of iemand verborgen te zijn.

Hoewel de zinnelijkheid en plooibaarheid van de rubberen huiden van menig werk van Hlobo een lichaam doen vermoeden, blijft er in het algemeen ook veel verborgen. De stukken rubber zijn immers aan elkaar geregen en gestikt, juist om iets af te sluiten en dus te verbergen. Ook in het dichtstikken zit weer de seksuele vermenging: de rijglinten zijn weliswaar vaak kleurig en geven een min of meer vrouwelijk accent aan het rubber, de steek die gebruikt wordt is echter die van een honkbal, een voorwerp uit een door en door mannelijke en bovendien Britse (en dus voorheen koloniale) sport. Hlobo houdt deze vorm van aan elkaar stikken, met regelmatige afstanden tussen de perforaties, consequent vol. In veel werken is het als een soort van handtekening van Hlobo geworden en een teken van de meerslachtigheid waarmee hij zijn onderwerpen benadert, of het nu gaat om seksualiteit, cultuur of geschiedenis en, voortvloeiend daaruit, de toekomst. Hoewel hij daarin nog veel verborgen laat, laat hij overal ruimte voor een aanwezigheid, die je als kijker zelf in kan vullen of aan kan voelen. Hij nodigt daar ook uitdrukkelijk toe uit, want zijn materialen en de vormen die hij ermee schept nodigen eerder uit tot empathie dan een stenen beeld zou kunnen.

Nicholas Hlobo 18
(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

Bertus Pieters

Zie ook: https://villanextdoor.wordpress.com/2016/03/06/nicholas-hlobo-imilonji-yembali-melodies-of-history-museum-beelden-aan-zee-the-hague/

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: