Skip to content

Over vluchten en vluchtelingen; Refugee Art, Pulchri; Passage, Galerie Maurits van de Laar; Trespassages, Nest; Den Haag

15 juni 2016
Pulchri, Ferial Kheradpicheh

Pulchri, Ferial Kheradpicheh

Drie expositieruimtes in Den Haag hebben de handen ineen geslagen om iets te laten zien dat met vluchtelingen te maken heeft. In Pulchri is de tentoonstelling Refugee Art: Perception and Reality met werk van een veelheid aan kunstenaars, in Galerie Maurits van de Laar de tentoonstelling Passage, met werk van drie kunstenaars, Nour-Eddine Jarram, Dieter Mammel en Hans de Wit, en in Nest is de tentoonstelling Trespassages te zien, een soloshow van de Zwitserse kunstenaar Simon Senn, zijn eerste in Nederland.

Pulchri

Pulchri

Pulchri tracht, gezien de titel van de tentoonstelling, het meest veelomvattend te zijn. Waarom die titel in het Engels gesteld is, wordt niet helemaal duidelijk. Moet dat de internationale teneur van de show bekrachtigen (want er nemen kunstenaars aan deel van verschillende nationale komaf)? Moet de titel ervoor zorgen dat een internationaal publiek aangesproken wordt? En wat is refugee art? Is dat kunst gemaakt door vluchtelingen? Maar er wordt op de expositie toch ook werk van niet-vluchtelingen getoond? Het tweede deel van de titel, Perception and Reality, klinkt hoogdravend als in een essayistische tentoonstelling, maar gaat heel veel kunst niet gewoon over perceptie en realiteit en de spanning daartussen?

Galerie Maurits van de Laar, Dieter Mammel

Galerie Maurits van de Laar, Dieter Mammel

De beide andere tentoonstellingen hebben geen namen die klinken als titels van een essay. Passage is een redelijk internationaal woord, ongewijzigd in ieder geval verstaanbaar in het Nederlands, Frans en Engels. Het is duidelijk dat de tentoonstelling iets te maken moet hebben met het reizen van punt A naar punt B. Het hoeft daarbij niet specifiek over vluchten te gaan, maar naar de geest van het overkoepelende thema is dat natuurlijk wel te verwachten.

Nest, Simon Senn

Nest, Simon Senn

Trespassages is een samenvoeging van trespass en passage. Trespass kan duiden op het wederrechtelijk betreden van iemands huis of land of ook op een overtreding van de wet of zelfs op een zonde. De titel Trespassage doet daarom een meer conceptuele tentoonstelling verwachten, waarbij de titel zelf al een klank heeft die nadrukkelijk onderhevig is aan perceptie. In feite laten de titels Passage en Trespassages ook behoorlijk de teugels vrij waar het de inhoud betreft.

Nest, Simon Senn

Nest, Simon Senn

De invalshoeken van de drie tentoonstellingen zijn duidelijk heel verschillend, dat blijkt al uit de titels en omschrijvingen van de shows. Nest legt daarbij niet zozeer de nadruk op het vluchteling-aspect van de tentoonstelling van Simon Senn. Integendeel, gewezen wordt vooral op de algemene tendensen in het werk van Senn, als manipulatie en irritatie. Dat één van de projecten van Senn te maken heeft met een vluchtelingenkamp op Lesbos, lijkt een bijkomstigheid. Wel is Senns project op Lesbos prominent aan het begin van de tentoonstelling geplaatst en is het het meest doordrongen van interactieve moraal. Het project bestaat uit een video en tekeningen. De video laat zien hoe Senn een kampbewoner undercover medekampbewoners laat filmen terwijl hij ze, in opdracht van Senn, vraagt een tekening te maken met de materialen die door Senn geleverd zijn. Op zich is dat natuurlijk een mooi project, want het laat berichten naar buiten komen van mensen die in een soort vacuüm leven; zij wachten in het kamp op hun uitzetting naar Turkije en hebben in de tussentijd geen contact met de buitenwereld. In de tekeningen die naar buiten komen, blijven de kampbewoners weliswaar anoniem, maar laten zij toch de zaken zien die hen individueel bezighouden. Bezoekers van de tentoonstelling kunnen een tekening kopen tegen een luttel bedrag. De verkochte tekeningen worden vervangen door gekleurde kopieën die tegen nog lutteler bedragen verkocht kunnen worden. De eindkleur is roze en die is niet te koop. Wanneer alle tekeningen aan het eind van de tentoonstelling dus roze zijn, is alles meermaals verkocht. Om dat aantrekkelijk te maken voor het publiek, komt het geld ten goede aan de UNHCR (United Nations High Commissioner for Refugees), een van de meest waardevolle en onmisbare VN-organisaties.

Nest, Simon Senn

Nest, Simon Senn

Volgens de zaaltekst bij de tentoonstelling, toont de uiteindelijke roze kleur van de tekeningen ook “hoe begaan het publiek uiteindelijk is met hun (dat van de vluchtelingen – BP) lot”. Dat is natuurlijk maar de vraag. Wanneer je begaan bent met het lot van vluchtelingen, wil dat nog niet zeggen dat je ook een tekening wil hebben die gemaakt is door een vluchteling, en een donatie aan UNHCR kun je ook doen, zonder een tekening te kopen. Maar het geheel laat wel zien, hoe goede doelen werken: je kunt ze steunen en het goede gevoel dat je dat verschaft wordt bekrachtigd door een cadeautje. Het cadeautje wordt het symbool van eigen goedheid. Waar Senn goed in is, zoals ook blijkt uit de rest van de tentoonstelling, is het aanmoedigen of veroorzaken van dit soort publieke reacties. Hij wekt niet zozeer empathie maar doet een beroep op het gevoel van eigenwaarde van de kijker. Daarbij werkt hij met film en foto’s en laat daarbij in principe in het midden of hij het gefilmde/gefotografeerde heeft gemanipuleerd, in die zin dat de personen in zijn werken spontaan zijn of dat zij een vooraf afgesproken rol spelen. Een ondertitel bij de tentoonstelling als Perception and Reality, zou in het geval van Trespassages dan ook van toepassing zijn. De rol die Senn daarbij zelf speelt, is natuurlijk ook dubieus. Hij lijkt de zaak op een objectieve wijze te faciliteren, enigszins zoals een journalist dat zou kunnen doen. Hij laat een kampbewoner tegen betaling zijn opdracht uitvoeren; hij laat andere kampbewoners anoniem een beeld maken dat naar buiten gebracht wordt en dat verder geheel ontsnapt aan hun eigen invloed; hij laat het publiek vervolgens betalen voor die tekeningen in ruil voor een goed gevoel; als schijnbare pleister op de wonde laat hij UNHCR meeprofiteren in dit manipulatieve geheel. Dat zegt ook iets over beeldvorming, journalistiek, liefdadigheid en de rol van het publiek. Niemand in dit project hoeft wie dan ook dankbaar ergens voor te zijn, in de eerste plaats geldt dat de vluchtelingen, want zij hebben verder geen weet van waar hun tekeningen terecht komen, de loopjongen in het kamp krijgt gewoon betaald en het publiek betaalt gewoon voor een aan te kopen tekening. Alleen UNHCR ontvangt een kleine fooi voor een moeite die hij in dit geval niet genomen heeft. Je zou kunnen zeggen dat het geld in ieder geval ten goede komt aan mensen als de vluchtelingen die de tekeningen gemaakt hebben, maar dat maakt de vluchtelingen juist weer tot één entiteit, één massa die dankbaar mag zijn voor wat anderen in hun goedertierenheid doen. De slachtoffers tegenover het goedertieren deel van de mensheid dat het beter getroffen heeft. Maar uiteindelijk worden of werden de vluchtelingen die de tekeningen gemaakt hebben, gewoon naar Turkije uitgezet en is hun toekomst verder onzeker. Voor hen maakt de actie van Senn verder geen verschil.

Galerie Maurits van de Laar, Dieter Mammel

Galerie Maurits van de Laar, Dieter Mammel

Het is geen slecht idee om met dat verhaal in het achterhoofd de andere tentoonstellingen te bekijken. Bij Galerie Maurits van de Laar ligt de nadruk vrij letterlijk op de passage, de overgang van A naar B. Tekeningen gemaakt door vluchtelingen, in dit geval door kinderen en video blijken daarbij wederom probate middelen om te laten zien wat dat in het huidige tijdsgewricht inhoudt. In een project van Dieter Mammel, in samenwerking met Matthias Grübel, wordt vluchtelingkinderen gevraagd naar hun ervaringen en er een tekening over te maken. Degene die het nieuws en de media volgt en al wat gewend is, zal hiervan misschien niet meteen onder de indruk geraken, maar wie de verhalen op zich in laat werken in combinatie met de beelden met de fragiele kinderen, kan zich niet aan de idee onttrekken dat je dergelijke gebeurtenissen geen kind aan wil doen. Zo simpel is het uiteindelijk: een generatie die gewoon kind moet kunnen zijn en een onbelaste toekomst moet kunnen hebben, wordt geofferd voor, ja, waarvoor eigenlijk? Uiteraard is ook zo’n video manipulatief – beelden zijn bij voorbaat manipulatief – en we moeten ervan uitgaan dat de kinderen (Senn in het achterhoofd) niet acteren. Toch doen zij dat uiteindelijk wel, zij het zonder een afgesproken rol. Niet ieder gevlucht kind krijgt deze gelegenheid om zo vrijuit te kunnen praten en ook niet ieder kind is daartoe zomaar in staat. Er zal een selectie gemaakt zijn uit kinderen die wel willen en kunnen en bovendien is de plaatsing voor een camera een uitzonderlijke positie voor een kind (en niet zelden ook voor een volwassene). Niettemin heeft de werkwijze van Mammel een groot voordeel: het laat kinderen aan het woord en stelt hen centraal.

Galerie Maurits van de Laar, Dieter Mammel

Galerie Maurits van de Laar, Dieter Mammel

Het voornaamste beeld van een vluchtelingkind ten gevolge van de crisis in Syrië is dat van het dode, aangespoelde driejarige jongetje Aylan aan de Turkse kust. Dat beeld wekte een golf van sentiment en had daarmee een oneindige manipulatieve kracht, dusdanig dat het ook weerstand opriep: de vader werd ervan beschuldigd geen goed reddingsvest voor het jochie te hebben gekocht en bovendien al geruime tijd in het relatief veilige Turkije te hebben doorgebracht. Met andere woorden, het was allemaal de schuld van de perfide vader en de vader werd voor de mensen die die mening waren toegedaan, het symbool voor een stroom van net zo perfide vluchtelingen, misleidend, belust op economische verbetering ten koste van de eigen kinderen. Dat was de tweespalt die het beeld van het dode kind opriep. Het was dood en kon er dus niets meer aan doen, het kon niets meer gevraagd worden. Het bevestigde daarmee tevens de stemloosheid van kinderen in dit hele verhaal. Daarmee kon het ook voor ieders ideële karretje gespannen worden. Ook in asielprocedures zijn de verhalen van kinderen slechts van marginaal belang, tenzij iets het verhaal van hun ouders weerspreekt. Kinderen zijn pionnen die zich maar moeten voegen in de nietsontziende wereld van volwassen belangen. Het beeld van de fragiele kinderen voor een muur en achter een groot vel tekenpapier die desgevraagd vertellen over waar zij vandaan komen, is daarmee een indringend beeld geworden waaraan moeilijk weerstand is te bieden. Het enige wat gevraagd wordt, is mededogen zonder cadeautjes.

Galerie Maurits van de Laar, Hans de Wit

Galerie Maurits van de Laar, Hans de Wit

Voor het overige toont Maurits van de Laar vooral tekeningen. De tekeningen van Hans de Wit hebben te maken met de passage over zee en tegelijk met de passage van leven naar de dood door verdrinking. Zijn werken zijn hallucinerend te noemen. Naar verluidt zou dood door verdrinking geen onaangenaam einde zijn en het zou je in een pijnloze en hallucinerende staat brengen voordat het finale doek valt. De tekeningen lijken te gaan over het moment dat angst, weerstand en berusting over het opgaan in een groot geheel met elkaar strijden. Het levert tekeningen op die, zeker in het kader van deze tentoonstelling, prettig zonder sentimenten zijn, maar wel gaan over momenten waaraan je normaliter wellicht niet durft te denken.

Galerie Maurits van de Laar, Nour-Eddine Jarram

Galerie Maurits van de Laar, Nour-Eddine Jarram

Nour-Eddine Jarram toont in een stortvloed van meer dan vijftig aquarellen van uiteenlopend formaat verschillende aspecten van passages. Hij laat beelden zien van de culturele verwarring die in West Europa en elders ontstaat, beelden die een strikt idee van wij en zij steeds weer op de proef stellen. Daartussendoor laat hij ook beelden zien van mensen op de vlucht, moeders die hun kinderen trachten te beschermen en bijvoorbeeld ook een beeld, schijnbaar uit de Tweede Wereldoorlog, van een gezin dat al zijn hebben en houden op een kar heeft geladen, vluchtend of terugkerend. Jarrams uitgangspunten zijn vaak bestaande foto’s. Hij weet ze om te vormen tot een soort droombeelden, als het ware ontdaan van het keurslijf van het verstarde beeld van de foto. Hij benadrukt daarmee dat de passage, of die nu fysiek is of cultureel, steeds ook een geestelijke passage is. Een passage die de mogelijkheid heeft tot herinnering te worden. Sentiment speelt daarbij ook een rol maar voert niet de boventoon. Het laat mensen zien in hun soms dagelijkse strijd met de realiteit en hij kan dat als geen ander met zijn dan weer ruwe kwaststreken en dan weer sierlijke halen, waarbij hij soms met enkele van die halen een gezicht karakteriseert.

Galerie Maurits van de Laar, Nour-Eddine Jarram, Dieter Mammel

Galerie Maurits van de Laar, Nour-Eddine Jarram, Dieter Mammel

Op de website van de galerie refereert Van de Laar uiteraard aan de actualiteit van de komst van vluchtelingen naar Europa, maar uiteindelijk is dat niet meer dan een aanleiding voor een tentoonstelling, die weliswaar gaat over dat onderwerp, maar de verschillende aspecten die het onderwerp biedt laat beperken tot drie visies, die alle drie opvallen door inlevingsvermogen en elkaar goed  en behoorlijk harmonieus ondersteunen.

Pulchri, Farouk Mohammed

Pulchri, Farouk Mohammed

Pulchri neemt in de tekst op zijn website, als in de titel van de tentoonstelling, bijzonder veel hooi op de vork. “Pulchri wil als Haagse kunstenaars-vereniging participeren in en een bijdrage leveren aan de integratie van vluchtelingen in Nederland, en Den Haag in het bijzonder”, zo staat er. Dat heeft er in ieder geval in geresulteerd dat Pulchri onder meer een aantal vluchteling/kunstenaars heeft uitgenodigd deel te nemen aan de tentoonstelling waarin werk van meer dan dertig kunstenaars te zien is. Het is natuurlijk ook voor de hand liggend: je wil een tentoonstelling organiseren met kunstenaars over vluchtelingen en dus nodig je daarbij ook kunstenaars met een vluchtelingachtergrond uit, want zij zijn immers de ervaringsdeskundigen. Maar kun je zo’n verzameling dan Refugee Art noemen? Enfin, het beestje moet een naam hebben, zullen we maar zeggen. Oordelend naar de inhoud van de expositie, ligt het belang ervan echter vooral in de kunst die door de vluchteling/kunstenaars is gemaakt. Daaronder bevindt zich onder meer werk van kunstenaars die nog niet zo lang in Nederland zijn. Er zit een zeker risico aan het tonen van werk van vluchteling/kunstenaars als zodanig, want welke erkenning wil een vluchteling/kunstenaar? Natuurlijk wil die zowel als vluchteling en als kunstenaar erkend worden, maar in een expositie zou de erkenning als kunstenaar toch vooral voorop moeten staan. Ook in deze expositie speelt dat op de achtergrond een rol, hoezeer het initiatief van Pulchri ook te prijzen is. Immers, moet dit werk bewonderd worden om zijn eigen zeggingskracht of juist omdat de maker een vluchteling is? Die vraag blijft juist in de Pulchri-expositie enigszins boven de markt hangen. De kunst van de niet-vluchteling/kunstenaars doet er in al zijn medeleven en sympathie weinig aan om die vraag te beantwoorden. Dat komt mede omdat de aard van het werk van de vluchteling/kunstenaars duidelijk anders is dan dat van de niet-gevluchte kunstenaars.

Pulchri, Myasar Sabounee

Pulchri, Myasar Sabounee

Dat is ook niet vreemd, immers, vluchtelingschap wordt onderdeel van een persoonlijkheid, of een vluchteling dat nu wil of niet en zeker voor iemand die betrekkelijk recent gevlucht is, zijn vluchtredenen en de vlucht zelf nog voelbaar als een open wonde. Daar zijn in Pulchri een aantal voorbeelden van te zien. Daar zijn bijvoorbeeld de charmante mozaïeken van de Syriër Myasar Sabounee. In de door Pulchri bijgeleverde korte interviews rept Sabounee enerzijds over zijn successen in het Midden Oosten, onder meer in de Verenigde Arabische Emiraten en over de oorkondes die hij kreeg, anderzijds vertelt hij ook over de psychische problemen die hij heeft door het gemis van zijn familie, financiële armoede en de moeite om aan materialen te komen. Het werk zelf heeft niet in de eerste plaats met vluchten te maken. Naar zijn eigen verklaring gaat het vooral over de “natuur en de zorg voor het milieu”. Het zal hem nog de nodige moeite kosten om zijn werk geaccepteerd te krijgen in Nederland. Hier zijn geen sjeiks en oorkondes, hier zijn kleine huiskamers met gordijnen.

Pulchri, Neyruz Abou Jamra

Pulchri, Neyruz Abou Jamra

Daar staat het krachtige werk en het bijbehorende verhaal van Neyruz Abou Jamra tegenover. De getoonde werken heeft zij in Syrië van hun ramen gehaald en tijdens haar vlucht meegenomen. Zij heeft ze nog steeds niet goed opnieuw laten inlijsten, gewoon omdat geld en opslag er niet zijn. “Ik geloof dat het een deel van mijn vluchtelingproces is, dat ik leef maar dat ik niet in staat ben om mijn schilderijen goed in te laten lijsten, en dat ik ook niet een plek heb om ze na een tentoonstelling ingelijst op te slaan. Het is dan ook mijn voortdurende boodschap aan het publiek dat dit de reden is dat ik mijn schilderijen steeds weer oprol en weer voor een langere periode als rollen neerleg”, zoals zij het zelf zegt. Op die manier wordt de wijze van presenteren ook een statement. Abou Jamra verbindt zich in de nieuwe situatie aan de toestand van haar schilderijen. Zowel Sabounee als Abou Jamra klampen zich als het ware vast aan dat wat er artistiek van hen over is na een vlucht. Dat is niet vreemd, noodgedwongen vluchten betekent een deel van je persoonlijkheid verliezen. Dat wat meegenomen wordt kan verworden tot een reliek, maar het kan ook de basis vormen voor een nieuw bestaan en de grens tussen die twee is lang niet altijd gemakkelijk te trekken.

Pulchri, Talal Shkeifeh

Pulchri, Talal Shkeifeh

Bij menigeen zullen de herinneringen eerst verwerkt moeten worden. Dat is goed te zien in het nog redelijk verse en indringende werk van bijvoorbeeld Talal Shkeifeh. Zoals hij het zelf uitdrukt, zoekt hij naar oplossingen voor de pijn en de vernietiging, maar hij besluit dat dat in zijn eigen land niet mogelijk is.

Pulchri, Mohammed Aglah

Pulchri, Mohammed Aglah

In de tentoonstelling zijn alle kunstwerken voorzien van een kort interview, ook de werken van de niet-vluchtelingen. Onwillekeurig worden de opmerkingen en verhalen onderdeel van het kunstwerk. Dat is niet in het voordeel van de niet-vluchteling/kunstenaars. Het is sympathiek dat het werk daar hangt samen met dat van hun vluchteling-collega’s, maar de artistieke noodzaak vergaat er enigszins mee. De problematiek die de kortelings gevluchte kunstenaars met zich meetorsen is dermate voelbaar in hun werk dat de veelheid van werken van niet-vluchtelingen er bij in het niet zakt en een air van middelmaat en overbodigheid krijgt. Een verhaal van Reality and Perception komt er gewoon niet aan te pas. Daar komt bij dat het grote aantal kunstwerken van meer dan dertig kunstenaars een wat rommelige aanblik biedt. Een zorgvuldig voorbereide confrontatie van een klein aantal recentelijk gevluchte Syrische kunstenaars met een klein aantal gevestigde West Europese kunstenaars, in totaal zo’n zes à acht, zou wellicht meer recht hebben gedaan aan de tentoonstelling en haar streven naar integratie. In feite zou de tentoonstelling bij Maurits van de Laar een uitstekend commentaar kunnen zijn op de werken van een aantal recentelijk gevluchte Syrische kunstenaars. Daarnaast genereert het werk over de vluchtelingen op Lesbos van Simon Senn bij Nest een goede grond voor overdenking van perceptie en het genereren van sympathie, empathie en liefdadigheid. Een dergelijke spanning biedt de tentoonstelling in Pulchri niet ondanks het goede gebaar om ook kunst van vluchtelingen te laten zien en die te integreren in een grotere tentoonstelling.

Pulchri

Pulchri

Een ronde langs de drie expositieruimtes leidt echter wel tot een zekere spanning tussen verschillende aspecten en opvattingen. Daarmee is het feit dat de drie expositieruimtes de handen ineen geslagen hebben voor dit project in ieder geval een succes. Nog mooier zou het zijn wanneer de dialoog met gevluchte kunstenaars daadwerkelijk wordt aangegaan, zodat dat wat zij meegenomen hebben geen reliek wordt maar een basis wordt voor een nieuw begin.

Galerie Maurits van de Laar, Nour-Eddine Jarram

Galerie Maurits van de Laar, Nour-Eddine Jarram

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

 

Bertus Pieters

Zie ook: https://villanextdoor.wordpress.com/2016/06/17/refugee-art-perception-and-reality-pulchri-studio-the-hague/

https://villanextdoor.wordpress.com/2016/06/17/passage-maurits-van-de-laar-gallery-the-hague/

https://villanextdoor.wordpress.com/2016/06/19/simon-senn-trespassages-nest-the-hague/

http://jegensentevens.nl/2016/07/simon-senn-trespassages/

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: