Skip to content

Voorbij de logica; Ellsworth Kelly: Bloemlezing, Museum Voorlinden, Wassenaar

13 december 2016

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ellsworth Kelly (1923-2015) maakte aan het eind van de jaren ’40 kennis met de abstractie, maar noch het abstraheren van figuratieve composities, waarop bijvoorbeeld Mondriaans werk was gebaseerd, noch het zoeken naar persoonlijke expressie in het abstracte, zoals de abstract expressionisten deden, trok hem aan. Wel ging hij uit van de realiteit. Het waren vooral de toevallige details in de dingen die hij zag en omwerkte tot een nieuw werk. Hij beschrijft in 1969 zelf hoe hij in die tijd de basis legde voor zijn latere werk:

“Overal waar ik keek, alles wat ik zag, werd iets om te maken, en het moest exact zijn zoals het was, met niets eraan toegevoegd. Het was een nieuwe vrijheid: er hoefde niet langer een compositie gemaakt te worden. Het onderwerp was al gemaakt en ik kon overal iets vandaan halen. Het was allemaal van mij: een glazen dak van een fabriek met zijn gebroken en gerepareerde vakken, lijnen op een wegenkaart, een hoek van een schilderij van Braque, papierfragmenten in de straat. Het was allemaal hetzelfde: het kon allemaal.” *) Ook beschrijft hij dan hoe hem opviel dat alle kunst vanaf de Renaissance draaide om het verbeelden van mensen (“man-oriented”) en hijzelf juist graag keek naar vormen als die van de Egyptische piramides, een Sung-vaas, een Romaanse kerk, de gewelven van een kathedraal of “zelfs teerspetters op de weg”. Het waren dit soort zaken die hij zag als ‘ready-mades’ (“het onderwerp was al gemaakt”) voor zijn schilderijen. Zelfs na twintig jaar klinkt het aan dronkenschap grenzende enthousiasme nog door in Kelly’s beschrijving van zijn ontdekking.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Iets van dat eerste enthousiasme is terug te vinden op de tentoonstelling van werk van Ellsworth Kelly, gepresenteerd als een bloemlezing in het nieuwe Museum Voorlinden, in Line Form Color, een serie collages uit 1951 (uit het MoMA in New York). Tevergeefs zul je er zoeken naar de Romaanse kerken of de teerspetters. Het ging Kelly er niet om zijn bronnen herkenbaar te laten traceren door de kijker, het ging hem meer om datgene wat hem aantrok in een detail, losgezongen van de realiteit waarin het zich bevond, en ontdaan van alles wat er betekenis aan zou kunnen geven. Daarmee kon ook alles zijn eigen kleur krijgen. Je kunt je voorstellen dat er de meest uiteenlopende uitgangspunten waren voor deze serie, misschien weerspiegelingen in het water, een venster in een muur, een schaduw, maar in feite doet dat er niet meer toe. Wat overbleef was Line Form Color, een serie abstracte collages, niet strak geometrisch, niet expressief, niet ingewikkeld gecomponeerd. Het is of de vormen als vanzelf naar Kelly toekwamen en het genot van het maken straalt er nog steeds vanaf.

Het waren echter niet alleen de uitgelichte details uit de realiteit die het plezier verschaften, het was ook het materiële vertalen ervan. Kelly had daarin de collage ontdekt, mede geïnspireerd door het werk van Jean/Hans Arp (1886-1966). Ook Kelly experimenteerde, als Arp, met het toeval. In collages geeft dat de mogelijkheid jezelf als kunstenaar te verrassen. Je kunt willekeur gebruiken om composities te maken die een onbaatzuchtige schoonheid kunnen hebben, bijna als de natuur zelf. Op die manier maakte Kelly op twee manieren gebruik van het lot: in zijn keuze van onderwerpen, die zich eerder aan hem leek op te dringen dan dat hij die zelf maakte, en in zijn keuze van materiaal en abstractie die bij hem puur intuïtief lijkt te lopen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De collages en tekeningen die hij maakte op basis van details die hij in de realiteit aantrof, leenden zich goed voor een monumentale opvatting. Bij vergroting van de composities werden zij bijna tot zelfstandige objecten in plaats van weergaven of vergrotingen van een onderwerp binnen het kader van een schilderij. Het ging Kelly daarbij vooral om de sensatie van de esthetiek, het sensuele in een compositie. Dat komt goed naar voren in Atlantic (Whitney Museum, New York) uit 1956. De ontstaansgeschiedenis is niet duidelijk af te leiden uit het schilderij zelf (het is niet alleen los gekomen van het oorspronkelijke onderwerp maar ook van de oorspronkelijke schetsen), maar het zou goed kunnen dat Kelly twee rechthoekige vlakken als collages aan elkaar gelegd heeft, misschien zelfs willekeurig, en hieruit het idee voor Atlantic heeft afgeleid. Het resulteert in een compositie waarin het harde van de zwart-witte tegenstelling min of meer wordt gecompenseerd door het sensuele van de twee witte curven. Naast vorm, lijn, zwart en wit is daarnaast bovendien een tweedelig ritme doorslaggevend geworden voor de aard van het werk.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De collages die Kelly maakte en die vaak de basis waren voor monumentaler werk, verwerkte hij niet onmiddellijk tot grote schilderijen. Zo is Broadway (Tate, Londen) in 1958 gemaakt op basis van een collage van drie jaar eerder.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Blue Ripe (Museum Voorlinden) uit 1959 gaat terug op een tekening uit 1954 waarin hij dezelfde sensuele vorm met inkt tekent. In de inkttekening is de vorm nog aan boven- en onderzijde wat gedeukt en laat hij bijna geen ruimte voor de witte omlijsting. Blue Ripe heeft meer ruimte om zich heen en door het rechttrekken van boven-  en onderkant valt de lichte uitstulping aan de linkerzijde meer op. Door het blauw heeft de vorm bovendien aan sensualiteit gewonnen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

In de jaren zestig maakt Kelly veel werken die uit twee rechthoekige delen bestaan. In Voorlinden zijn een aantal mooie voorbeelden te zien. Ieder van de twee delen is een apart doek en zo blijft het idee van een collage ook aanwezig in het werk. Twee rechthoekige, verschillend gekleurde stukken papier die tegen elkaar gelegd worden, krijgen, vertaald in schilderijen, daardoor een veel monumentaler uitstraling. Proporties in verhoudingen en kleur bepalen steeds de eigenheid van ieder van deze werken. Het gaat er bij Kelly niet om het publiek te overweldigen, zoals dat kan gebeuren bij grote schilderijen van Barnett Newman en Mark Rothko. Kelly maakte zijn werken weliswaar op monumentale grootte, maar hield zich ook steeds aan de menselijke maat. Zijn werken zijn steeds ‘behapbaar’ voor het oog.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Zo is de Series of Five Paintings (Kröller-Müller, Otterlo) uit 1966 een serie van vijf tweeluiken die weliswaar veel ruimte innemen, maar zich ieder in hun omvang houden aan de menselijke maat. Ieder schilderij in de serie bestaat uit twee aan elkaar gestoten, steeds even grote doeken. Een bestaat uit een zwart en wit doek, drie bestaan er uit combinaties van de primaire kleuren rood, geel en blauw en een bestaat uit blauw en groen. Hoewel de serie monumentaal is, is ze er duidelijk niet op gericht de kijker op te nemen in het sublieme. Ook is de serie niet het product van een betekenisvolle kleurentheorie, noch wil de serie kleurcombinaties volledig zijn.

De volgorde van de kleuren is er eerder een van intuïtie. Intuïtie is het gevoel dat er een logica zit in wat je doet, zonder dat je die logica goed kunt analyseren. Een dergelijke logica in een kunstwerk kan alleen herkend worden door de kijker wanneer die ook beschikt over die intuïtie. Intuïtie is een logica die niet zo zeer kennis of betekenis wil geven, maar daaraan juist voorbij gaat. Bij Kelly is die intuïtie een esthetica geworden. Het gaat om de blik op iets waardoor je in een moment geroerd kunt worden, niet om een roerende betekenis of een herinnering maar puur om de esthetische schok die in het moment optreedt. Kelly heeft meermaals in interviews aangehaald hoe hij als kind geraakt werd door een rood-zwart vogeltje, een Amerikaanse roodstaart, dat tijdens een wandeling bij hem in de buurt bleef. Het is in feite een dergelijke schok, die hij teweeg wil brengen, een kort gevoel van esthetische compleetheid. Je zou het waarom ervan willen weten en Kelly’s werken bieden voldoende ruimte om daarover te kunnen reflecteren.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Kelly was niet doctrinair in wat hij deed en eind jaren zestig, begin jaren zeventig keerden andere vormen dan rechthoeken weer terug. Ruiten, driehoeken en krommingen komen veel voor. In die werken worden geen doeken meer tegen elkaar gezet om een combinatie te maken (hoewel Kelly ook dergelijke werken bleef maken), alles gebeurt op één doek of paneel. Er hangen een aantal fraaie voorbeelden van in Voorlinden zoals White Curve, Red Curve II uit 1972 en de waaiervormige Blue Curve VI uit 1982 (alle Stedelijk Museum, Amsterdam), of onregelmatige, monochrome vierhoeken als Blue Panel I (Whitney, New York) uit 1977 of de opvallende Green Curves (Fondation Beyeler, Bazel) uit 1997.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Die laatste combineert de vierhoek met twee curven. Kleur en vorm van dat werk doen enigszins denken aan een platgetrapt, kartonnen bekertje dat Kelly in 1968 verzamelde en nam als uitgangspunt voor een grote compositie. Daargelaten dat het werk wellicht een dergelijke nederige herkomst zou kunnen hebben, is het van zichzelf een bijzonder werk. Door de twee zachte curven en de zachtgroene tint is het ontegenzeggelijk een sensueel, verleidelijk werk. Het is alsof Kelly de subtiliteit van de curven tot het uiterste gebruikt zonder dat te benadrukken. Daarnaast heeft het werk echter ook een zekere vaart in zich, een beweging van links naar rechts of juist vice versa. Het zou ook oorspronkelijk een vorm van perspectivische verkorting kunnen zijn, waarbij de linkerkant zich verderaf bevindt dan de rechterkant. Kelly heeft dergelijke verkortingen voor meerdere composities als uitgangspunt gekozen. Het geeft Green Curves, zoals gezegd, een zekere beweging, je zou kunnen spreken van een enkelvoudig ritme, zoals Altantic een dubbel ritme heeft.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Series of Five Paintings heeft uiteraard ook een meervoudig ritme, een tweevoudig ritme met syncopen, zou je kunnen zeggen. In dezelfde zaal waar Series of Five Paintings hangt, is in Voorlinden Blue Black Red Green (Fondation Beyeler, Bazel) uit 2000 geplaatst, een werk dat kleur, ritme en beweging aan elkaar verbindt. Buiten dat beide werken veel ruimte nodig hebben, vullen ze elkaar ook goed aan om een indruk te geven van hoe uiteenlopend Kelly ritme gebruikte in zijn samengestelde composities. Beide vergroten als het ware het moment van geroerd zijn.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

In Voorlinden zijn ook enige voorbeelden van reliëfs te zien, waarbij Kelly het ene doek over het andere plaatste en waarmee hij zich vooral vanaf de jaren negentig bezighield, zoals Orange Relief with Green (Tate, Londen) uit 1991, White Relief over Black (Museum Wiesbaden) uit 2004, Green Relief (Centre Pompidou, Parijs) uit 2007 en White Form over Black (privécollectie) uit 2015.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Het is of Kelly in deze werken een extra vorm van raffinement wilde toevoegen. Ze zijn duidelijk gemaakt om al kijkend langs te bewegen. Aan de zijkant is te zien hoe het ene vlak over het andere geplaatst is. Zo is aan de rechterzijde van White Form over Black het zwart van het onderste doek te zien, maar wanneer je langs het reliëf naar links loopt en naar de rechterzijde blijft kijken, zie je dat het witte vlak bijna oplost in de witte muur. Dat gebeurt althans in Voorlinden waar het aan een even witte wand hangt. Recht voor het reliëf staand lijkt enerzijds het zwart het wit te willen omvatten, anderzijds lijkt het wit met zijn zinnelijke rondingen het zwart te willen overdekken. Het werk is als een gestolde beweging en wederom een moment van geroerd zijn. Het schilderij is een zelfstandig object geworden, geen illustratie, decoratie of doorkijkje, maar een ding dat iets toevoegt aan de sensatie van het kijken.

En dat geldt eigenlijk voor al het werk van Kelly. Zijn werken vullen aan en herinneren aan de natuur en de realiteit op een andere manier dan een simpel schilderij, een tekening of een foto met een boom, een landschapje, een stilleven, een stadsgezicht of een portret zou doen. Die laatsten willen, hoe goed bedoeld, geniaal of fantastisch ook, steeds de concurrentie met de realiteit aangaan door er een sentiment of een betekenis in zichtbaar te willen maken of door alleen decoratief te zijn (een op voorhand verloren strijd). Kelly’s oeuvre is zo veel mogelijk ontdaan van betekenis en is niet simpel decoratief, het concurreert niet met de natuur, het is er een aanvulling op, hoe prozaïsch dat ook mag klinken.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Die aanvullende component komt juist goed tot zijn recht in het nieuwe Museum Voorlinden met zijn open architectuur, zo fraai gelegen tegen de duinrand in de rust van een parkomgeving. De tentoonstelling heet niet voor niets Bloemlezing. Zij is precies dat. De show geeft heel losjes een historisch overzicht, geeft geen duiding en presenteert het werk eerder gevoelsmatig – in het kader van Kelly’s werk zou je kunnen spreken van intuïtief – dan systematisch. Er is ook plaats voor tekeningen van Kelly; hij heeft zijn leven lang getekend, waaronder ook figuratief werk. Voorlinden toont met name plantaardige vormen, en ook daar gaat het weer meer om de lijnen, de rondingen, de buigingen, dan om de decoratie of de betekenis. Voor wie tóch meer achtergrond wil is er een interview te zien met Kelly. Maar het werk wordt vooral gepresenteerd als kijkplezier, de schok van het beeld waarin in één oogopslag alles logisch en goed lijkt. In principe heeft Kelly’s werk ook niet méér nodig.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

Bertus Pieters

*) Ellsworth Kelly: Notes from 1969, in Ellsworth Kelly: Schilderijen en beelden 1953-1979, Stedelijk Museum, Amsterdam 1979.

Zie ook: http://trendbeheer.com/2016/09/09/museum-voorlinden/

http://kunst.blog.nl/musea-in-nederland/2016/09/09/museum-voorlinden-opent-deuren

https://www.artforum.com/picks/id=64760

https://villanextdoor.wordpress.com/2016/12/14/ellsworth-kelly-bloemlezing-anthology-museum-voorlinden-wassenaar/

http://hyperallergic.com/320813/ellsworth-kelly-explains-his-relationship-to-abstraction/

 

Advertenties
One Comment
  1. MICHIEL MOREL permalink

    1966, zeefdrukje van Kelly in catalogus Vormen van Kleur, uitgave SMA.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: