Skip to content

Over schilderijen; Alice Neel, Gemeentemuseum, Den Haag

4 januari 2017

alice-neel-01

Het portretgenre is waarschijnlijk ooit ontstaan uit representatieve overweging. Stijlen en tijden waarin de nadruk op symboliek en pure representatie lag, wisselden af met tijden waarin de gelijkenis met het model van belang was. Vanaf de 16de en 17de eeuw was gelijkenis een van de belangrijkste uitgangspunten. In de 19de eeuw werd de fotografie uitgevonden en die nam de functie van gelijkenis in een portret doeltreffend over. Dat liet een vacuüm in de portretschilderkunst, want als de gelijkenis zo belangrijk was, welke betekenis bleef er dan nog voor het geschilderde portret over? Tegelijkertijd met de fotografie ontwikkelde zich ook de psychologie en dat bracht nieuwe perspectieven voor de portretschilderkunst. Immers, als iets de psychologie van een portret kon blootleggen was dat eerder de schilderkunst dan de fotografie. Hoe magisch de fotografie ook leek, ze kon alleen een weergave maken van de buitenkant. Nog andere factoren zorgden ervoor dat de portretschilderkunst kon blijven bestaan naast de portretfotografie. Het portret vereiste een bepaalde indeling van het vlak van het schilderij. Een gezicht kon geabstraheerd worden door het in kleinere vlakken op te delen en te herschikken of door de vlakken van gezicht en omgeving juist te vereenvoudigen. Met kleur kon de expressie naar willekeur aangepast of verhoogd worden. Daarnaast was er nog de ontdekking van klassieke Afrikaanse kunst en kunst uit Oceanië door West-Europese kunstenaars. Daarin werd een alternatief gevonden voor de expressie van het gezicht. Tot op zekere hoogte bleef representatie een rol spelen, zoals bijvoorbeeld blijkt uit Picasso’s bekende portret van Gertrude Stein uit 1905-06. In de tijd dat het gemaakt werd, was het niet alleen van belang dat het een alternatieve kijk op de portretkunst gaf, maar ook specifiek dat het een portret van Stein was. Stein is nog steeds een belangrijke figuur in de geschiedenis van de artistieke avant-garde en dat zorgt ervoor dat de representatieve kwaliteiten van Picasso’s portret van haar nu ook historisch zijn.

alice-neel-02

In de presentatie van het werk van Alice Neel (1900 – 1984), voor het overgrote deel bestaand uit portretten, momenteel in het Haagse Gemeentemuseum, speelt die historische representatie een belangrijke rol. Bij ieder portretschilderij wordt vermeld wie het model is en zo mogelijk wat voor rol die persoon in het leven van Neel en daarbuiten speelde. Sommige details daarvan worden in verband gebracht met de manier waarop de persoon verbeeld is. Zodoende kunnen bezoekers, wanneer ze de teksten bij de schilderijen lezen een soort reconstructie maken van de wereld waarin Neel leefde. Vraag is dan alleen: heb je daar door Neel geschilderde portretten voor nodig? En bovendien: haalt dat niet het zicht weg op de taal van Neels schilderkunst? Wie de tentoonstelling bezoekt zal het opvallen dat er betrekkelijk veel mensen zijn die de teksten uitgebreid lezen, vervolgens een korte blik werpen op het bijbehorende schilderij, als om de betekenis van de tekst op zich te laten inwerken of om te herkennen wat er in de tekst stond. Het is echter een grote, eigenlijk wat overvolle tentoonstelling, het lezen van al de teksten is een uitputtende bezigheid en het is de vraag in hoeverre de bezoekers dan nog energie over hebben om de schilderijen goed te bekijken. Het heeft natuurlijk wel een voordeel voor diegenen die de schilderijen echt goed willen bekijken zonder de teksten te lezen. Maar toch blijft de vraag hoeveel de teksten je wijzer maken ten aanzien van de schilderijen, terwijl die schilderijen juist zelf zoveel te vertellen hebben.

alice-neel-03

Zo gaat de tekst bij Neels portret van Alvin Simon uit 1959 redelijk uitgebreid in op diens achtergrond en verwijst in kunsthistorisch opzicht op het gebruik van een salontafeltje, zoals dat ook in kubistische schilderijen gebruikt wordt. Maar dat laatste gaat niet echt in op de taal van het schilderij zelf. Ongetwijfeld was de hoedanigheid en het karakter van Simon een uitgangspunt voor Neel. Maar het uit zich uiteindelijk in een compositie die lijkt uit te gaan van de grote ogen van het model in een gezicht dat uit meerdere donkere tinten is opgebouwd. Als kijker heb je bij een portret de neiging (als in de realiteit) om eerst naar het gezicht te kijken en dan pas naar de rest. In een frontaal portret is de symmetrie van een gezicht een essentieel gegeven. Die symmetrie wordt naar beneden kijkend extra benadrukt door de grote zwarte en witte vlekken in de sjaal van Simon, als grote echo’s van de ogen, om daarna, verder naar beneden kijkend, pas doorbroken te worden door de twee verschillende handen en het bruin van het salontafelblad. Het is of de smalheid van het portret aan de onderzijde nog extra benadrukt wordt door de twee smalle benen, ingeklemd tussen drie verticale banen. Om het gezicht lijkt veel meer ruimte te zitten dan om de benen, terwijl het ongeveer even breed is als de beide benen. Verder is er niet alleen het uit proportie getrokken rijm van de ogen en de grote, rechthoekige zwart-witte vlekken van de sjaal; de verticale rechthoeken daarvan komen weer terug in de onderbenen en de vlakken daarnaast. Je zou kunnen zeggen dat het schilderij, gebaseerd op de realiteit, een eigen “mechanisme” heeft, dat alles terecht laat komen maar ook zorgt voor een zekere instabiliteit voor het oog.

alice-neel-04

Een mooie tegenhanger is Randall in extremis uit 1960, eveneens een frontaal portret, maar met een heel ander “mechanisme”. De symmetrie wordt er scheef getrokken door de golvende verfstreken van de jas. De symmetrie van Simons gezicht wordt vanuit diens ogen naar beneden voortgezet via zijn witte voortanden naar de rest van de compositie, maar dat is onmogelijk bij Randall want het is niet de symmetrie van zijn tanden die opvalt. Zijn gebit bestaat uit kleine puntige vlekken waaromheen het gezicht geboetseerd is, bestaand uit kleuren en verfstreken die onregelmatig in elkaar grijpen. Het licht valt fel van rechtsachter via het raam op de zijkant van het gezicht. De ogen die helder oplichten uit het donkere gezicht kijken de beschouwer net niet aan. Het licht dat de grillige vormen van het gezicht zo benadrukt, krijgt vrij spel in de witte jas die met brede, losse streken is opgezet, maar die een gespannen smal lichaam omgeven, dat naar beneden ongemakkelijk naar links trekt. De brede streken zorgen voor een spel van spanning en ontspanning dat puur intuïtief lijkt opgezet. De handen hebben iets dierlijks, als pootjes van een insect. Neel heeft de vingers nog smaller geschilderd dan sommige verfstreken in de kleding. De donkere achtergrond achter het hoofd, of liever, zoals het geschilderd is, om het hoofd, laat de rode oren oplichten. De donkere omschildering om het hoofd maakt het schilderij minder ruimtelijk. De ruimte wordt gesuggereerd door het open raam, maar niet door de rest van de achtergrond, zelfs niet door de stoel. De expressieve constructie van beweeglijke verfstreken, tinten en licht en donker van het model lijkt gevangen te zitten in de vlakke compositie.

alice-neel-05

Het is natuurlijk ondoenlijk om in het korte bestek van dit artikel meerdere analyses te maken, maar het toont wel aan hoeveel er te zien is in Neels schilderijen. Zoals gezegd is de tentoonstelling zeer rijk gevuld, misschien zelfs te rijk, hoewel je in principe natuurlijk nooit te veel van het goede kunt hebben. De tentoonstelling omvat de gehele schilderscarrière van Neel vanaf de schilderijen die ze op Cuba maakte in de jaren twintig tot aan het indrukwekkende portret van Ginny uit Neels sterfjaar 1984.

alice-neel-06

De werken zijn min of meer chronologisch opgehangen en muurteksten vertellen van Neels leven. In de jaren ’70 lijkt er een soort kentering op te treden in haar werk. De lijnvoering wordt lichter en de contouren worden vaak opgezet in blauw. Het is moeilijk een vinger achter het latere werk te krijgen. De composities worden schetsmatiger, zij het met veel meesterschap geschilderd. Het kleurgebruik in de gezichten doet fauvistisch aan en is erg trefzeker. Toch lijkt hier en daar het “mechanisme” weg, hoewel ze in de details dan weer niets van haar scherpte verloren heeft.

alice-neel-07

Het is geen sinecure om een dergelijke overdaad te presenteren met de bedoeling het grotere publiek kennis te laten maken met het werk en de wereld van een kunstenaar. Zeker waar het veelal om portretten gaat. Portretten worden door het grote publiek nog al te vaak alleen maar als representatie opgevat en daarom minder interessant gevonden dan bijvoorbeeld een landschap of een stilleven. Het museum heeft getracht dat op te lossen door over alle geportretteerden iets te zeggen. Op die manier kom je veel figuren tegen uit de kringen waarin Neel zich begaf. De tentoonstelling wordt dan een soort fotoalbum van een leven, maar het probleem daarbij blijft de overdaad aan informatie die afleidt van de schilderijen zelf, die in aantal ook het kritische bevattingsvermogen te buiten gaat. Een ander museum zou misschien gekozen hebben voor een audiotour, maar dat heeft als nadeel dat de kijkers als zombies door de zalen dwalen die gevuld worden met zachte slisklanken. Tevens geeft dat oponthoud en irritatie voor de bezoeker die geen audiotour in de oren heeft en het is uitstekend dat het Gemeentemuseum zich niet overgeeft aan die museale gril.

alice-neel-08

Ongetwijfeld hoopt het museum met de teksten het publiek wat meer reliëf te bieden in de figuur van Neel, haar leven, haar pijn en haar uiteindelijke succes. Wellicht hoopt het ook recht te doen aan een vrouwelijke kunstenaar uit een tijd dat vrouwen met honderdvoudig meer kracht en overtuiging moesten knokken om erkenning te vinden. Maar die fantastische schilderijen dan? Daar was het uiteindelijk toch om te doen?

alice-neel-09

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

Bertus Pieters

Zie ook: https://www.nrc.nl/nieuws/2016/11/10/parade-van-scheve-tanden-en-lubberend-vlees-5225061-a1531107

https://villanextdoor.wordpress.com/2017/01/05/alice-neel-gemeentemuseum-the-hague/

Advertisements
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: