Skip to content

Goden in het diepst van hun gedachten; Nour-Eddine Jarram: Push the Button, Galerie Maurits van de Laar, Den Haag

22 januari 2017

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Wie het oeuvre van Nour-Eddine Jarram (1956) tracht te overzien, ziet een bijna rusteloos zoeken naar balans. Jarram is van Marokkaanse afkomst maar werkt als kunstenaar al vanaf de jaren tachtig in Nederland en studeerde zowel in Casablanca als in Enschede. Hij is zich bewust van de verschillende culturen die hij met zich meedraagt, verschillende beeldende tradities, verschillende geschiedenissen en verschillende beeldinterpretaties. Steeds tracht hij de verschillen in balans te brengen en leesbaar te maken. Dat wil niet zeggen dat zijn werk het multiculturalisme viert als een onbekommerd kleurrijk feestje. Zo was de realiteit niet en zo is de realiteit niet. Het is steeds een artistieke strijd voor hem geweest, een strijd die zich afspeelde binnen de kaders van het papier en het opgespannen linnen. Dat heeft geleid tot een rijkdom aan structuur, lijn, verfstreek en ideeën. In zijn werk is het abstracte nooit zonder betekenis en is het realisme zelden zonder abstracte waarde. Het traditionele gebod uit de Islamitische overlevering om geen mensen en dieren af te beelden werd ongetwijfeld bij Jarram op de proef gesteld in Nederland waar hij geconfronteerd werd met bijvoorbeeld de portretkunst uit 17de eeuw en later. De menselijke figuur kwam weliswaar voor in Jarrams werk, maar zelden als een herkenbaar portret of als mensen van vlees en bloed.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

In Push The Button, zijn huidige expositie bij Galerie Maurits van de Laar is het of de menselijke figuur met een gezicht en een karakter plotseling met alle expressieve kracht door de kaders van zijn werk breekt. De titel van de tentoonstelling, vernoemd naar een portret van een clowneske figuur met uitdagende rode knop op de neus, lijkt erop te zinspelen. Met een druk op de knop heeft Jarram een doos van Pandora geopend, waardoor de figuren in zijn schilderswereld plotseling allemaal tot leven komen. Je zou kunnen zeggen dat er met een druk op de knop maskers worden afgenomen, maar evenzeer dat er nieuwe maskers worden opgezet, al zijn het misschien de maskers van de realiteit. Was het zoeken naar een balans lang een strijd van culturele tradities, een strijd die zich wel bevond in tijden van het postmodernisme – maar niettemin een strijd –, nu lijkt die strijd zich ontwikkeld te hebben tussen de realiteit en de schilderkunst zelf.

nour-eddine-jarram-03

Tezamen daarmee dringt zich ook het beeld van de camera op. Het oog van de camera ziet de mens onder alle omstandigheden, geen Hadith kan dat verborgen houden. De tentoonstelling laat met een wand vol aquarellen zien hoe die beelden ons kunnen overspoelen. De personen in Jarrams aquarellen kunnen familieleden zijn maar zijn ook afkomstig uit foto´s uit de media, zowel uit de actualiteit als uit de 20ste-eeuwse  geschiedenis. Van journalistieke weergaven van de realiteit maakt Jarram archetypen en soms duistere droombeelden. Kijkend naar de aquarellen – het zijn er 56 – krijg je gemakkelijk het idee van hoe Jarram overspoeld wordt met beelden, die hij toch weer gedisciplineerd weet te analyseren en ze een idee van zowel monumentaliteit als individuele intimiteit meegeeft. De bravoure in de houding en blik van jongeren die de wereld al veroverd willen hebben zonder een vinger uit te steken, van mensen die de weg zoeken in de wereld, begeleid of juist tegengewerkt door hun cultuur, mensen op drift omdat hun tehuis geen geborgenheid, liefde of veiligheid meer biedt, mensen die het vege lijf moeten redden, mensen die willen overleven. Het zijn beelden van een wereld van migratie, onzekerheid en angst in Europa en rond de Middellandse Zee, die oude bakermat van strijd en beschaving. Je zou bijna denken dat het water dat Jarram voor zijn aquarellen gebruikt, geïnspireerd is door het water van de Middellandse Zee zelf. De plassen verf en inkt op zijn papier lijken hun eigen weg te volgen, kunnen een figuur worden, een grimas, ogen, handen, de golven van de zee, wolkpartijen, maar ook decoraties en kalligrafie. Zelfs de spetters krijgen betekenis. Het is de abstractie van de realiteit –  die ook in fotografie al soms zo sterk aanwezig kan zijn – die uiteindelijk, in samenstel met alle andere elementen betekenis geeft. Daarmee komt ook meer samen in deze aquarellen: er komt ook een kunstpraktijk van tientallen jaren in naar voren. De zekerheid van de hand, gestuurd door een kunstenaarsbrein dat de vrijheid en grenzen kent van het vak, maar steeds verder wil reiken dan dat.

nour-eddine-jarram-04

Dat geldt ook voor Jarrams tentoongestelde schilderijen. Het is al te simpel Jarrams aquarellen te zien als voorstudies voor zijn schilderijen. Verf en linnen vereisen een andere beweging, een ander gebaar dan een aquarel. De structuren die je met verf aanbrengt op linnen zijn anders en nodigen uit tot een andere expressie. Alle schilderijen tonen figuren, evenals de aquarellen, maar van representatieve portretten is geen sprake. Jarram lijkt zowel archetypen als individuele karakters te willen weergeven. Maar onze wereld van archetypische kenmerken breidt zich uit naarmate we ouder worden, tot ieder karakter, ja zelfs bijna iedere menselijke houding of beweging archetypisch lijkt te worden. Bij Jarram verworden de archetypen en karakters nergens tot clichés. Het zijn stuk voor stuk portretten van goden in het diepst van hun gedachten die een strijd voeren in de zin van Willem Kloos’  Sonnet V. De personen lijken zelf de schepper van hun eigen portret, worden hun portret, maar uiteindelijk zijn zij overgeleverd aan hun eigen menselijke verlangens, hun humaniteit, hun verlangen naar liefde. Daarenboven zijn zij creaties geworden van Jarram en van diens blik op de mensen en de wereld waarin zij zich staande moeten houden.

nour-eddine-jarram-05

Opvallend in die context is Victory. In weerwil van de trotse titel en het V-teken in de vingers van de figuur wekt het schilderij eerder vertedering op dan een idee van heldendom. Daar werkt de zachte achtergrond natuurlijk sterk aan mee, maar ook de figuur zelf heeft weinig heroïsch. Er spreekt eerder onzekerheid dan trots uit het gezicht. Het hoofd staat halsloos op de romp, het staat er groot en schuchter op, alsof het zich tegelijk wil manifesteren en verbergen. Het hoofd kan niet verborgen worden, daar is het te groot voor en wil zich niet verbergen. Tegelijk wil het zich niet helemaal laten zien, het is bedekt met een kap, zoals de rest van het lichaam ook bedekt is, behalve de handen. De kleding laat niets van de eventuele schoonheid van het lichaam zien, ze laat alleen de houding zien, die in haar stijve schuchterheid doet denken aan die van een poppenkastpop. Als hier al sprake is van een victorie, een overwinning, is het puur die van het bestaan. De manifestatie daarvan komt direct tot uiting in de indringende blik van de ogen die de toeschouwer recht in het gezicht kijken. De blik is misschien wat schuchter, bepaald niet brutaal, eerder neutraal, maar houdt toch de blik van de kijker vast. De handen met de V-tekens zijn klein en bijna onbetekenend, ze vallen alleen op omdat ze niet bedekt zijn door de kleding. Voor zover ze enige vorm van overwinning uitdrukken is het puur de overwinning van het bestaan zelf. In de zacht gekleurde achtergrond zijn warrelende sliertjes en vingerafdrukken te zien als zachte aanrakingen en warrelende gedachten. Het schilderij is zo eenvoudig van opzet en idee dat alleen een goede kunstenaar het kan doen slagen. Dat wil niet zeggen dat andere varianten niet mogelijk en even geslaagd zouden kunnen zijn – uiteindelijk is het werk van Jarram voortdurend in beweging – , maar in deze verschijning kan het alleen slagen in deze kleurverhouding, met deze contouren, zelfs alleen met deze verfstreken.

nour-eddine-jarram-06

Dat geldt eigenlijk voor alle schilderijen op deze tentoonstelling, hoe anders en verschillend ze ook zijn. In een titelloos schilderij naast Victory, wijst een figuur recht naar de kijker. Hij lijkt de toeschouwer ook aan te kijken, maar zijn ogen zijn donkere schaduwplekken in het gezicht. De blik wordt vervangen door de wijzende hand. De wijzende vinger kan beschuldigend zijn, zoals openbaar wijzen naar personen vaak als agressief of brutaal wordt ervaren. Toch blijven de beweegredenen van de figuur letterlijk in het duister gehuld. De kijker is geen kijker meer maar is gespot, alleen weet je als kijker niet of dat positief of negatief bedoeld is. Het duister van het schilderij kan een negatieve betekenis hebben, maar het verbergt ook iedere duidelijke intentie. De wijzende figuur lijkt zelf snel te kunnen verdwijnen. Hij staat je niet geposeerd en uitdrukkelijk aan te wijzen. Zijn benen staan wat onzeker uit elkaar, hij kan na zijn beschuldigende vinger weer snel weglopen. Ook hier zijn het onderwerp en idee weer zo eenvoudig dat het geheel alleen met voldoende meesterschap werkt. En werken doet het!

nour-eddine-jarram-07

nour-eddine-jarram-08

nour-eddine-jarram-09

nour-eddine-jarram-10

Eigenlijk is ieder schilderij in de huidige show een goede analyse waard. De schilderijen geven de figuren niet alleen stuk voor stuk  karakter, zij zijn zelf karakters: de vrouw met haar afgewende blik in de schaduw, de bijna klassiek-monumentale beeldengroep in Les Pieds Nickelés (weer een referentie in de titel, de jongens dragen schoeisel dat je niet draagt op je werk; een monument voor de nuttelozen der maatschappij en wederom een humane bevestiging van het bestaan), de figuur in The Challenger met sportschoenen en een Pierrot-kraag in een verwarrende wereld van graffiti en afleidende gedachten (is hij zelf uitgedaagd? daagt hij de kijker uit? daagt hij zichzelf uit?), de figuur in Know Your Place, poserend voor een met plantenmotieven gedecoreerde zeshoek (de planten geven hem duivelshorentjes; houden de decoraties hem gevangen in de zeshoek?).

nour-eddine-jarram-11

In een grotere aquarel die apart hangt, La Dance Macabre, heeft Jarram de basistegenstrijdigheid van het leven samengevat naar het oeroude thema van de dodendans. In tegenstelling tot de oude dodendans is in dit werk de dood zelf, in de vorm van dansende skeletten, niet aanwezig. De plaats van de skeletten wordt als het ware ingenomen door lange schaduwen van de dansende figuren, als in een late namiddag. Naast de rondedans passeert een figuurtje, ook met lange schaduw, op weg naar een onbekende bestemming, maar met de rug naar het dorp waar het vandaan lijkt te komen. De rondedans vindt ook plaats buiten het dorp. Het lijkt een ultieme versmelting van een boerendans van Breughel, een dorpsscène in Noord Afrika of het Midden Oosten en een dodendans waarin het klepperen van de beenderen is stilgevallen.

nour-eddine-jarram-12

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

Bertus Pieters

Zie ook: https://villanextdoor.wordpress.com/2017/01/25/nour-eddine-jarram-push-the-button-galerie-maurits-van-de-laar-the-hague/

http://drawingsandnotes.blogspot.nl/2017/02/nour-eddine-jarram.html

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: