Skip to content

Over kunst; Bram De Jonghe, En dat ook, 1646, Den Haag

8 juni 2017

De mens in zijn natuurlijke staat bestaat uit vlees, bloed, botten enzovoort. Maar de mens is, als iedere soort, meer. Bij de mens heeft de invloed op zijn omgeving rigoureuze vormen aangenomen en onze soort heeft daarmee een groot deel van de Aarde omgevormd tot een cultuurlandschap. Dat te doen, met al zijn voor-  en nadelen, is inherent aan het leven van de menselijke soort. Er is echter nog meer waaruit de mens bestaat. Naast het simpele biologische bestaan en het aanpassen van de omgeving, bestaat een mens ook uit ideeën en een daarbij bestaand voorstellingsvermogen. Die ideeën en dat voorstellingsvermogen maken samen de verbeeldingskracht mogelijk, die weer leidt tot materiële dingen en het cultuurlandschap waarin die te zien zijn. Die verbeeldingskracht en de omgeving die we ermee scheppen zijn essentieel geworden. De omgeving zit vol met signalen die bedoeld zijn ons gedrag te beïnvloeden – ons gedrag in het verkeer, ons koopgedrag, ons moreel gedrag, ons politieke gedrag, onze verwachtingspatronen, onze meningen, noem maar op –. Er zijn inmiddels zoveel signalen in onze omgeving, dat ze ons een beetje lam slaan en ons nauwelijks de gelegenheid gunnen zelf onze verbeeldingskracht te gebruiken. Daartussendoor en eroverheen probeer je als individu een invulling te geven aan je eigen leven. Ook daar is verbeeldingskracht voor nodig. Het is daarom van levensbelang af en toe te onkomen aan al die opgedrongen signalen want er zijn helaas maar weinig uitingen van verbeeldingskracht van anderen die je de gelegenheid geven je met je eigen verbeeldingskracht bezig te houden. Gelukkig kan dat wel gebeuren in de kunst.

Meer in het bijzonder gebeurt dat momenteel in 1646 in de tentoonstelling van Bram De Jonghe (als je de tekst tot nu toe las en dacht ‘waar gaat dit in godsnaam over’, nou, daar gaat het dus over). De Jonghe heeft ruim baan gekregen van 1646 om de galerieruimte naar eigen inzicht aan te passen. Gemakshalve wordt dan wel eens gezegd dat een kunstenaar ‘reageert op een ruimte’. Dan ben je bij De Jonghe aan het verkeerde adres, want hij doet veel meer dan ‘reageren op een ruimte’. Het is bij De Jonghe moeilijk te zeggen waar het tentoongestelde precies overgaat in de ruimte en dat doet er in feite ook niet toe. Degene die de ruimte betreedt en daar verwacht tentoongestelde objecten aan te treffen, wordt ruim bediend, maar zal toch moeten constateren dat de objecten, los van hun inhoud of betekenis in een bijzondere omgeving zijn opgesteld. Bij binnenkomst hangt rechts een rechthoekig werkje dat als zodanig meteen als een kunstwerk herkend kan worden. Het zou het begin van een ‘gewone‘ tentoonstelling van rechthoekige platte werkjes kunnen zijn.  Weliswaar staat er noch een concrete noch een abstracte voorstelling op het rechthoekje, maar toch. Niettemin gaat die non-inhoud – de rechthoek is in feite een reliëf van uitstekende punten – onmiddellijk een rol spelen als signaal bij het zien van de volgende objecten. Kun je zo’n reliëf op zich nog als een aardig hedendaags werkje beschouwen dat van zichzelf al enige vragen en misschien wat verwondering oproept, het krijgt een betekenis door associatie met de volgende objecten in de ruimte.

Zo is er een soort roterende machine met licht, een instaxfotootje en baarden van schelpen en schelpengruis. Aan de wand ertegenover komt een schelpje uit de muur zetten en verder is er een projectie te zien van een roterende witte kolom. De werken zijn zo gepresenteerd en de ruimte is zo heringericht dat je de werken moeilijk kunt missen. Hoe onnadrukkelijk sommige werken of details ook zijn, ze krijgen ieder een eigen zwaarte. Al waren zij door vier verschillende mensen gemaakt, en voor een onwetende bezoeker zou dat zo maar kunnen, dan nog lijken zij ontsproten aan verwante breinen. De ruimte maakt het vooral tot één brein. Je zou je zelfs kunnen voorstellen dat je je bevindt in een hersenpan waarin verschillende mechanismen ronddraaien die constant ideeën oproepen. Dat wordt versterkt door de manier waarop de ruimte is aangepast. Zo is de trap naar de eerste verdieping weggewerkt, maar blijft een rol spelen wanneer je nieuwsgierig om de hoek kijkt bij de geprojecteerde video. Vrij letterlijk laat De Jonghe je hier zien wat er achter de schermen gebeurt, alsof hij je demonstreert dat wonderen kunnen gebeuren als je ze maar laat gebeuren. In die zin hebben sommige van zijn werken iets muziekaals, want muziek werkt immers ook zo. Het is tegelijk (natuurlijk) anders dan muziek. Zo is het schelpje op metalen steel, dat uit de muur steekt meer een gebaar en eigenlijk is de rotatiemachine daar tegenover dat ook, maar dan veel uitgebreider. Samen krijgen deze zo verschillende werken een verband, niet alleen vanwege het schelpje aan de ene kant en de schelpenbaarden aan de andere kant, maar ook door het gebaar naar de zijde waar de machine staat. De rotatiemachine krijgt binnen het geheel nog een extra dimensie, niet alleen door de combinatie van gestage beweging, licht en schelpen, maar ook doordat het deels omgeven is door plexiglas – op die manier creëert De Jonghe enige afstand tot het proces – en door het gebruik van een luik in de planken vloer van de galerie.

Door een andere kunstgreep verbindt De Jonghe de voorruimte met de achterruimte. Hij heeft de plint afgeplakt met krimpfolie en zo de hoek tussen linkermuur en vloer rond gemaakt van voor in de voorgalerie tot achterin de achtergalerie, althans zover het oog reikt. Dat maakt de linkerdoorgang de meest aangewezen weg om naar de achtergalerie te lopen. Zo werkt de krimpfolie op meer manieren als een signaal: het wijst de weg en het zweeft zelf tussen een zelfstandig idee voor een kunstwerk en een artistieke ingreep om de andere objecten te voorzien van een goede omgeving. Het is bovendien een signaal aan de bezoeker dat die nog van alles kan verwachten en die wordt daarin bepaald niet teleurgesteld.

Op ooghoogte hangen in de achtergalerie twee werken gemaakt van teer. Ze doen wat denken aan torso’s en een van de twee doet wellicht zelfs wat denken aan een crucifix. Maar verder hangen ze vooral erg, met een zware, vloeiende glans. Vooral dat vloeiende wordt benadrukt, want teer is natuurlijk geen stabiel materiaal.

Verder hangen er nog twee kleinere objecten, beide eigenlijk ondefinieerbaar in wat zij voor zouden kunnen stellen en toch zijn ze beide nadrukkelijk aanwezig door de ruimte die De Jonghe ze geeft maar ook door de combinatie met de twee teren torso’s. Het ene werkje bestaat uit mosselschelpen en het ander geeft een rood licht. In feite is daarmee het voornaamste wel gezegd. Het werkje met de mosselen zou je in zichzelf gekeerd kunnen noemen met al die regelmatig in elkaar gedrukte schelpen. Mosselen zijn natuurlijk bekend bij iedere kustbewoner, zoals Hagenaars dat zijn (De Jonghe is zelf afkomstig uit Oostende), of bij aficionado’s van Belgische kunst, in het  bijzonder die van Marcel Broodthaers en diens werken met mosselen. De Jonghes  repertoire is echter veel meer gericht op de combinatie van het object en de ruimte. Zo is het kleine werkje met het rode licht bevestigd aan een van de grootste oppervlakken van de galerie, waar het in zijn kleinheid nog ongrijpbaarder dan het mosselwerkje hangt te zijn. Het is alsof De Jonghe zich mede door dit soort kleine zaken laat leiden in de aanpak van de gehele ruimte. Het detail, het kleinood krijgt daardoor niet alleen de ruimte om te ademen maar ook mede de omgeving te bepalen. Het werkje met het rode licht wordt daarmee minstens zo belangrijk als de plaatsingen van de twee grotere teerwerken, de een altaresk gehangen aan de korte kant van de achterruimte, de ander schuin tegenover het rode licht.

Er is echter ook een veel grotere ingreep in deze achterruimte waaronder deze verstilde constellatie zich bevindt: Aan een rail boven langs de muren en het plafond beweegt zich een brandende kaars voort, een beetje zoals de zon vroeger om de aarde heen draaide. Zo’n ingreep vat als het ware het hele gebeuren onder zich samen tot een grote ingreep. Daar is nog een video boven aan de wand toegevoegd van een zeevisser, met op de achtergrond een schip, wederom voor kustbewoners geen onbekend beeld. Wellicht een teken van geduld en tijd. De boot is er voor het vervoer, maar beweegt amper en is bovendien niet altijd duidelijk zichtbaar door het vochtige weer. De visser staat daar met geduld en hoop. Het geeft een beetje melancholiek accent aan het geheel. Er vlak boven komt regelmatig de kaars weer walmend voorbij, een herinnering aan verstrijkende tijd en eindigheid.

Helemaal achter in de ruimte, staat dan nog, verdekt opgesteld tussen een scherm en een verlaagd plafond, een soort hoed-hef-machine. De joyeuze strooien hoed en een wat aftandse vogelveer bevinden zich boven op een verticale buis die af en toe omhoog gaat en dan een schijnende tl-buis onthult. Het gaat allemaal met het grootste geduld en zichtbaar voorzien van alle machinerie en bedrading, wederom als om te laten zien dat je wonderen kunt laten gebeuren. Het hoedje is te licht om pompeus te zijn en geeft een lichtheid aan de gehele machine die verder toch werkt in een heel bedachtzaam tempo. De machine geeft een idee van regelmaat en eindeloosheid die teniet wordt gedaan wanneer je terugloopt door de achterruimte met de rondvliedende kaars. Die doet het nog steeds, maar moet soms moeite doen aan te blijven, walmt en lekt soms vervaarlijk en hij wordt steeds korter. Op die manier bestiert hij de constellatie eronder, terwijl in de voorruimte het lokkende daglicht zijn werk weer kan doen.

Het geheel ademt een sfeer van licht absurdisme; het absurdisme opgevat als het moment waarop de mens iets verlangt van de wereld, maar waarop de wereld doodgemoedereerd blijft terugzwijgen. Dat kan zich uiten in humor maar ook in een zekere melancholie en een niet geheel onprettige hulpeloosheid wanneer je te rade gaat bij de logica. Vooral prachtig is bij De Jonghe echter dat hij je een wereld biedt zonder hem op te dringen. Hij bedenkt objecten met een maximum aan zeggingskracht zowel als introvertheid, laat ze de ruimte bepalen, maar laat alle signalen die hij creëert vrij aan de beschouwer om te interpreteren. Hij maakt daarmee een tentoonstelling die humor kan bieden aan wie dat verlangt, troost aan degene die dat nodig heeft, schoonheid aan de estheet, drama aan degene die graag wat beleeft en dat alles aan degene die nog meer wil. In een samenleving waarin een kunstzinnig schouwspel blijkbaar een spektakel behoort te zijn, een circus van dwingende signalen en prikkels die de mens verlost van zichzelf, zo onagressief confronterend zijn De Jonghes installaties. Zijn signalen zijn niet dwingend, maar gunnen de kijker de vrijheid, zoals De Jonghe die zichzelf ongetwijfeld ook gunt bij het maken en bedenken van zijn werk. Natuurlijk komt zijn werk, als bij iedere kunstenaar, voort uit zijn eigen ervaringen, karakter, opvoeding, noem maar op, maar hij waakt ervoor de kijker daarmee op te schepen. Het zou afbreuk doen aan de zeggingskracht van zijn werk. Zelfs waar hij je confronteert met tijd en eindigheid, vermijdt hij het cliché van een memento mori. Als je dat er perse in wil zien, is dat jouw zaak en is dat net zo belangrijk als de intenties waarmee De Jonghe zijn werken heeft gemaakt. De Jonghe toont aan hoezeer vandaag de dag kunst een refugium is geworden voor diegenen die nog zelf willen bepalen hoe ze tegen het leven aankijken, voor diegenen die zich van het volledig bestaan bewust willen zijn, in de overtuiging niet alleen van vlees en bloed te zijn en een speelbal van opgedrongen signalen.

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

 

Bertus Pieters

 

Zie ook: https://villanextdoor.wordpress.com/2017/06/09/bram-de-jonghe-en-dat-ook-and-that-too-1646-the-hague/

http://trendbeheer.com/2017/06/01/bram-de-jonghe-en-dat-ook-1646/

http://artviewer.org/bram-de-jonghe-at-1646/

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: