Skip to content

Een zware vrede; Post-Peace, Nest, Den Haag

7 juli 2017

Dorian de Rijk

Oorlog en vrede, veel meer dan liefde en haat, zijn talige onderwerpen. Je kunt niet volstaan met de vertoning van een duif of een bommenwerper in actie, om in de  beeldende kunst iets over oorlog en vrede te zeggen. Zeker kan dat niet bij de gedachte dat oorlog en agressie worden gebruikt om de vrede in stand te houden of in ieder geval te bewerkstelligen, en die gedachte ligt weer ten grondslag aan de tentoonstelling Post-Peace in Nest. Oorlog wekt verdriet, angst en woede op, en juist die gevoelens kunnen dusdanig bespeeld of uitgedaagd worden dat een nieuw conflict of een nieuwe oorlogssituatie ontstaat. De zaaltekst van Nest bij de tentoonstelling verwijst naar een uitspraak van Archibald P. Wavell over de Vredesconferentie van Parijs. Tijdens het verloop van het conflict werd de Eerste Wereldoorlog door velen beschouwd – en dat werd ook door politieke propaganda benadrukt – als de oorlog die alle oorlogen overbodig zou maken. De conferentie in Parijs die volgde om daadwerkelijk regelingen te treffen om de oorlog te beëindigen, mondde uit in een verdrag dat zo wraaklustig ten opzichte van de grote verliezer was, dat het de kiemen in zich droeg voor de volgende Wereldoorlog.  Nu was dat mechanisme op zich niet nieuw. Al eeuwen hadden koningen en andere leiders zich erop laten voorstaan de oorlog te gebruiken om een vrede af te dwingen. Het brengen van vrede was voor sommige vorsten niet veel meer dan een propagandamiddel. Dat de verliezer uit wraak wellicht een nieuwe oorlog zou beginnen om het gedane onrecht teniet te doen en weer tot een nieuwe vrede te komen, was bij de prijs inbegrepen. En, eerlijk gezegd, het lijkt erop dat er in die denkwijze weinig verandering is gekomen. De georganiseerde chaos van verdriet, angst en woede biedt voldoende draagvlak voor een conflict. In naam moet dat conflict ertoe leiden dat verdriet, angst en woede ermee worden overwonnen, want de vijand is er immers de aanstichter van, in de praktijk wordt er een zaailand voor meer verdriet, angst en woede mee geploegd.

Anna Dasovic

Post-Peace laat meerdere aspecten zien van dat mechanisme zoals verwerkt door dertien verschillende kunstenaars. Gezien de grote hoeveelheid kustenaars, meerdere films en meerdere teksten is het een tentoonstelling met een bepaalde, onoverkomelijke zwaarte. Het onderwerp zou wellicht kunnen uitnodigen tot simpel pamflettisme, maar daar is door de samenstelster Katia Krupennikova (1982) duidelijk niet voor gekozen. Ze is meer op zoek gegaan naar de zichtbare mechanismen en symptomen die iets te vertellen hebben over het gebruik en misbruik van vrede voor minder vredelievende doeleinden en naar de soms wrede mechanismen die de vrede in stand moeten houden. Bij het bekijken van de tentoonstelling bekruipt je soms het ongemakkelijke gevoel dat de idee van een daadwerkelijk vredige vrede een fijn gecultiveerde droom is. Maar soit, ook dat is realiteit dus we zullen het ermee moeten doen.

belit sag

Lyubov Matyunina

De tentoonstelling biedt twee kunstenaars wier werken je als sleutelwerken zou kunnen omschrijven. Het zijn geheel of gedeeltelijk videowerken. Aan de ene kant zijn er twee videowerken van belit sağ, gebaseerd op de recente realiteit, de een zelfs gebaseerd op de historie van de tentoonstelling zelf, en met gebruik van beelden uit de media. Aan de andere kant is er de installatie met video van Lyubov Matyunina (1985), die gedeeltelijk gebaseerd is op een sprookje. Beide zijn werken waarin teksten, verhalen en geschiedenis een belangrijke rol spelen. Bij sağ is dat, naast de geschiedenis van de tentoonstelling, de recente politieke geschiedenis van Turkije en de rol van censuur, herinnering en de doofpotcultuur daarin. Bij Matyunina is dat de geschiedenis van Koningsbergen, ooit een Pruisische, nu Russische stad, Kaliningrad, een stad die sterk van uiterlijk, van strategische invloed en van bevolking wisselde, met als twee belangrijke, historische zonen Immanuel Kant en E.T.A. Hoffmann. De laatste schreef onder meer het sprookje Klein Zaches, genannt Zinnober (Kleine Zaches, genaamd Zinnober) waarop de installatie mede is geïnspireerd.

belit sag

Het werk van sağ heeft de tentoonstelling zelf geschiedenis gegeven. Zij maakte een videowerk op basis van Ayhan Çarkin, een voormalige Turkse undercover-politieman die, in opdracht van de staat, niet alleen verantwoordelijk voor veel doden in de oorlog tegen de PKK en Dev Sol was, maar ook betrokken zou zijn geweest in andere heimelijk door de staat gestuurde aanslagen. Çarkin was uitzonderlijk open over zijn rol in de moordpartijen tegen de PKK. Hij werd uiteindelijk veroordeeld voor een door de geheime dienst geregisseerde dodelijke aanslag, waaraan hij claimde onschuldig te zijn. Vandaag de dag is het tonen van zelfs zijn portret in een video, zoals die van sağ, een gevoelig punt in Turkije. Post-Peace zou in Nederland tentoongesteld worden maar ontving onvoorzien een tentoonstellingmakersprijs van de Turkse Akbank, waaraan het installeren van de tentoonstelling in Istanboel gekoppeld was. De bank maakte echter bezwaar tegen het werk van sağ. De video bevat ondermeer flitsen van een interview met Çarkin en een portret van hem. Daarbij gaat het vooral om de rol van herinnering, hoe die gemanipuleerd wordt en hoe die mensen zelf manipuleert, vooral wanneer er ernstige dingen als moord en doodslag vanwege staatsveiligheid, de rechtstaat, angst en schaamte in het geding zijn. Daarbij is Çarkin kenmerkend, want alleen al het tonen van zijn portret verschaft de Turkse autoriteiten kippenvel. Toen bleek dat de bank niet wilde onderhandelen over sağs werk, werd de hele tentoonstelling geschrapt. Uiteindelijk werd ze dit voorjaar in Stuttgart getoond en is ze nu dus te zien bij Nest. Daarmee is Post-Peace een tentoonstelling met een historische baard geworden.

Door de deelname van sağ heeft de show een proces doorstaan dat zijn eigen verhaal ondersteunt, en daarmee is dat proces moeilijk meer los te zien van de inhoud van de tentoonstelling. Sağ heeft dat blijkbaar begrepen en toont nog een video die gaat over dat proces. Daarmee zit sağ als het ware op de huid van de problematiek, dusdanig dat de andere werken met moeite hun belang kunnen opeisen.

Lyubov Matyunina

Daar staat Post Fairy Tale over Koningsbergen/Kaliningrad van Matyunina tegenover als een soort documentaire die vervlochten is met een fantasierijk sprookje, getoond in een sprookjesachtige tent, maar omgeven met de emblemen van de 20ste en 21ste eeuw die voor de stad een rol speelden en spelen. Het sprookje gaat over het foeilelijke wisselkind Klein Zaches, dat door een fee uit medelijden betoverd wordt, dusdanig dat niemand meer zijn lelijkheid zal zien en dat alle goede daden van anderen automatisch aan hem toegeschreven zullen worden. Dan volgt er een verhaal van bizar bedrog en manipulatie tot in de hoogste regionen van de staat. In die staat speelt de verlichting van de ratio een belangrijke rol en die (we schrijven begin 19de eeuw) wordt er met autoriteit en harde hand doorgedrukt, maar de logica blijkt niet bestand tegen de logica van het ‘irrationele’ bedrog van Klein Zaches. Pas wanneer de macht van de fee doorbroken wordt door enige echte onderzoekende geesten die nergens bang voor zijn, komt alles weer op zijn pootjes terecht. Of het met de stad Kaliningrad weer op zijn pootjes terecht is gekomen, is natuurlijk maar de vraag. De stad is tot nu toe een van de weinige ijsvrije havens van Rusland en ligt tegenwoordig als een strategische marine-enclave in het gebied van de Europese Unie en de NAVO. Kaliningrad is daarmee stilzwijgend een metafoor geworden voor het groeiende Russische ongemak over de opdringende EU en NAVO, waar de stad nog niet lang geleden veilig leek te zijn gebed in Warschaupactgebied. In de tijd van Kant en Hoffmann, en dus in de tijd van Klein Zaches, was de stad nog onderdeel van Pruisen en tot aan de Russische inname aan het eind van de Tweede Wereldoorlog werd stad bevolkt door Pruisische Duitsers, die daarna goeddeels verdreven werden en vervangen door Russen. Wie is hier de fee? Is dat de macht die de stad steeds heeft doen veranderen? Wie is Klein Zaches? Is dat de stad die steeds weer van belang veranderde en uiteindelijk ook van bevolking? Wat zijn hier de goede en de kwade belangen en vooral, hoe handhaven de bewoners van de stad zelf zich daaronder?

belit sag

Lyubov Matyunina

Zowel de werken van sağ als dat van Matyunina brengen je in een sfeer van machten die het dagelijkse leven bestieren en de vredige gang van zaken daarin gijzelen met autoritaire overmacht, met bedrog en met geheugenverlies. Hoffmanns sprookje wordt door Matyunina geconfronteerd met de realiteit van het huidige Koningsbergen, met de sporen van zijn historie en met de macht van de huidige sociale media, die als een nieuwe macht over de oudere heen lijkt te vallen. In West Europa, specifiek in Nederland, bevinden we ons buiten een brandpunt als Turkije waar angst, repressie, maskering en geheugenverlies gebruikt worden om de vrede van het dagelijks leven, of misschien liever de status quo, te verdedigen. Ook leven we niet in een belangrijke militaire enclave met de hete adem van een machtige militaire vijand in de nek. Wel leven we in een web van media, die ons niet alleen confronteren met nieuwsfeiten maar ook met een ego dat ons flatteert of juist neerdrukt. Op die manier zijn de werken van beide kunstenaars metaforisch en elkaar aanvullend. In beide gevallen blijkt de achilleshiel van de macht steeds de feitelijkheid te zijn.

Ella de Búrca

Alevtina Kakhidze

Qua zwaarte zouden de werken van sağ en Matyunina eigenlijk al voldoende zijn voor een tentoonstelling. De andere werken kunnen er nog wat details aan toevoegen maar ze kunnen het perspectief niet veranderen. Er zitten enige werken tussen met een lichtere toets, zoals de DEFIANCE-tegels van Ella de Búrca, eveneens met een 20ste-eeuwse historische achtergrond, de economische oorlog die Engeland voerde tijdens het Interbellum met de juist onafhankelijk geworden Ierse Republiek. Dat werk is onoverkomelijk, want je moet er buiten overheen lopen voor je de galerie binnenkomt. De toedracht maakt die actie komisch-bitter. Eveneens komisch-bitter zijn de cartooneske tekeningen van Alevtina Kakhidze (1973) over het mediabeeld, vooral in het westen, van de conflicten in de Oekraïne en het Midden Oosten en terrorisme en extremisme. Klein Zaches, maar op een andere manier.

Adrian Melis

Yazan Khalili

Daarnaast zijn er ook een aantal werken die vrij snel duidelijk zijn, maar die daardoor dan ook iets in hun kracht verliezen in vergelijking met de ‘zwaardere’ werken. Zo is de tegenstelling tussen beeld en geluid in de getoonde werken van Adrian Melis (1985) wel vrij snel duidelijk en de foto’s van Yazan Khalili (1981) van het Palestijnse landschap, waaruit hij de Israëlische nederzettingen heeft weggekrast, zijn in feite ook niet meer dan dat. Het straalt een zekere machteloosheid uit en een schakel in een kettingreactie van agressie. De esthetiek van de foto verandert in een anti-esthetiek (maar niettemin een esthetiek) die eigen is aan iconoclasme.

Anastasiya Yarovenko

Andere zaken hangen een beetje aan de slippen van het hoofdthema van de tentoonstelling zoals Anastasiya Yarovenko’s (1983) nuchtere schema’s waarin ze laat zien hoe moderne stedenplanning en architectuur ‘ongewenste elementen’ als zwervers, bedelaars en berooide immigranten tracht te weren uit het stadsbeeld. Angst voor het verbreken van de ‘openbare orde’, de voortzetting van het dagelijks leven, de status quo, de lieve vrede, staan centraal bij dergelijke ontwerpen.

Radek Szlaga

Veel van de getoonde werken gaan over het bezweren van de angst en de woede en het voert te ver hier aan ieder getoond werk aandacht te besteden. De een bezweert door het verpakken, de ander door te redeneren en weer een ander door te confronteren. Alle werken zijn sowieso uitstekend beschreven in de zaaltekst van Nest. Je kunt stellen dat je van goede kunst nooit genoeg hebt,.maar het is de vraag of zo’n veelheid aan kunst ook altijd werkt. In principe krijgen alle werken voldoende de ruimte. Alleen het werk van Radek Szlaga (1979) schreeuwt in feite om een solotentoonstelling. Het is zo onstuimig dat het meer aandacht eist voor zijn manier van werken dan voor het onderwerp.

Sven Augustijnen

Alexei Taruts

Niettemin, voor wie alles wil zien, is dit wel een erg zwaarbeladen show. Ook de aandachtverdeling voor de verschillende werken wordt dan problematisch. Het kost behoorlijk wat tijd om de Summer Thoughts van Sven Augustijnen (1970) te lezen. Wie daarna nog alle video’s van Melis wil zien en horen is misschien niet meer voldoende getuned voor het high-energy object van Alexei Taruts (1984) of vice versa. Voor wie door de tentoonstelling loopt zonder de instelling echt alles te willen zien, zal het een kwestie van smaak en aantrekkingskracht zijn. Maar daarin bestaat het gevaar dat een aantal aspecten die de tentoonstelling biedt, gemist worden.

Het heeft misschien ook te maken met de opstelling. Er is in de ruimte van Nest niet echt sprake van één of twee kunstwerken waar omheen het verhaal zich afspeelt, of van een route die een samenhang suggereert.

Anika Schwarzlose

Voor wie de tijd neemt, is dit een goed gevulde tentoonstelling met veel inhoudelijk werk en verschillende aspecten en, gezien de historische baard van de tentoonstelling, is het vreemd dat er niet meer ruchtbaarheid aan en over gegeven wordt, zeker omdat er recent werk is toegevoegd. Bij dezen dan.

Overigens schijnt het ook in Den Haag een trend te zijn voor tentoonstellingsruimtes om een toegangsprijs te heffen. Hoe begrijpelijk dat misschien ook is en hoe onoverkomelijk dat misschien ook lijkt, het is een verkeerde trend. Kunst is niet van iedereen, maar wel voor iedereen en dient daarom zonder barricades te zien te zijn. Zeker voor diegenen die in de kunst nog enige kracht van leven willen zien, of dat nu om kunstenaars, kunstkijkers, tentoonstellingsmakers etc. gaat, is een tolheffing een gotspe. Om in de geest van de tentoonstelling te blijven: tol heffen is een vorm van stil geweld.

Anika Schwarzlose

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

 

Bertus Pieters

 

Zie ook: https://villanextdoor.wordpress.com/2017/07/09/post-peace-nest-the-hague/

https://chmkoome.wordpress.com/2017/06/16/post-peace/

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: