Spring naar inhoud

Tussen einde en begin #28: Antonello da Messina

27 december 2017

Er is momenteel een werk van Antonello da Messina (ca. 1430 – 1479) te zien in Den Haag. Is dat bijzonder? Ja, want het aantal werken dat aan Antonello is toegeschreven en dat de eeuwen materieel doorstaan heeft, is maar klein. Binnen dat oeuvre zijn er dan een aantal heel bijzondere werken. Het schilderij dat momenteel te zien is in de Galerij Prins Willem V, vlak naast de Gevangen Poort, is een van die bijzondere werken. Het gaat om een Kruisiging.1 Nu zijn er door de eeuwen heen zoveel kruisigingen geschilderd. De Europese mensheid moest nu eenmaal het schuldgevoel voortdurend bezweren. Met veel dramatiek is het medeleven met de voor de mensheid gekruisigde Jezus weergegeven en velen schonk en schenkt dat troost. De gruwelijke straf van de kruisiging zelf, het pijnlijke lijden van Christus, het immense verdriet van diens moeder, er zijn talloze kunstenaars geweest die hun publiek ermee tot innige bewogenheid hebben gebracht.

Deze Kruisiging van Antonello, tijdelijk op bezoek uit het Koninklijk Museum voor Schone kunsten in Antwerpen, lijkt dat allemaal niet te willen doen. Er zitten wat dissonanten in het werk en het kruis waaraan Jezus is genageld staat gebiedend donker en strak in het midden van de compositie, maar het is of die elementen de lichte, fijnzinnige esthetiek van het geheel alleen maar benadrukken.

Te zien zijn, in het midden de gekruisigde Christus – het kruis staat op de heuvel Golgotha en het reikt tot bijna boven aan het schilderij –, links en rechts van hem de tegelijk met hem gestrafte misdadigers – beide in dode, gesnoeide staken; de linker juist gestorven de andere nog in een kronkelende stervensspasme –, links op de grond de treurende Maria, rechts een biddende Johannes de Evangelist, onder in het schilderij, recht onder het kruis en ook rechts, een schedel waaruit een slang kruipt en achter Golgotha een weids landschap in een bleek, Mediterraan voorjaarslicht. De gekromde lichamen van de beide misdadigers mogen nog zo pijnlijk zijn in hun realisme en de dunne bomen waarin zij hangen mogen nog zo meekronkelen in hun lijden, ze zijn eerder twee opvallende ornamenten wier betekenis de kijker moet herinneren aan de pijn van het verder zo evenwichtig gebrachte verhaal. Het harmonisch glooiende landschap is opgebouwd uit oker en zacht groen en daarachter ligt de kalme, blauwe zee horizontaal te zijn tot aan de einder, begeleid en omarmd door even zo rustige heuvels. Er gebeurt niets op die zee; er vaart geen schip, er is geen branding, er weerspiegelen geen wolken in, er ligt geen haven langs. Daarboven is de hemel net zo rustig, licht boven de horizon en bijna ongemerkt wat donkerder wordend naar boven toe tot er wat wolken ontstaan als om het kruis bovenaan te benadrukken. Die wolken lichten amper op en er vliegen rechts boven, ver weg, nog twee vogels maar verder is de hemel net zo stil en harmonisch als de zee eronder. Het zijn vooral die abstracte elementen, het egale blauw van de zee dat alleen naar de kust toe ietsje lichter wordt en aan de horizon scherp en recht wordt afgesneden, het vlak van de prachtig donzig geschilderde hemel dat ongeveer de helft van de compositie beslaat en het kruis dat het schilderij in tweeën deelt, die het karakter van het werk bepalen. In het landschap zelf zijn de enige echt opvallende tinten die van mensen die over de weg van de heuvel naar de stad lopen. Het landschap is als een grote, rustige, misschien troostgevende schoot waarvoor de kruisiging zich heeft afgespeeld. Zelfs Maria, die toch de pijn voelt van het verlies van haar zoon, lijkt er in diepe contemplatie bij te zitten, alsof niets haar verder uit haar evenwicht kan brengen. Johannes de Evangelist, traditioneel de chroniqueur van het verhaal, zegt niets, prevelt hooguit een gebed, maar richt zich niet tot de kijker om die bij het verhaal te betrekken. Zowel de Maria- als de Johannesfiguur zijn toonbeelden van harmonie, beide in enigszins piramidale vorm, met fraaie plooien in de kleding, ieder in net andere variaties tussen rood via purper naar blauw. De felste kleur is die van Johannes’ afzakkende gewaad. Buiten dat Johannes meestal voorgesteld wordt in een rood gewaad, is dat rood optisch niet meer dan een toets als harmonisch tegenwicht tegen het groen. Het is de enige wat fellere, grote, rode vlek in het schilderij; het is niet Johannes die de blik van de kijker trekt, het is de kleur van zijn gewaad. Dat geldt eigenlijk voor het hele schilderij: het zijn de kleuren en tinten die het verhaal beschrijven en dat verhaal is er een van vrede en harmonie, blijkbaar afgeroepen door de dood van Christus. Christus zelf is ook een toonbeeld van rust. Zijn dood moet pijnlijk zijn geweest en zijn laatste uren waren moeilijk, maar dat is hem niet aan te zien. De kleuren in het hele schilderij contrasteren heel subtiel of lopen genuanceerd in elkaar over.

Toch is niet alles pais en vree. Daar zijn uiteraard de twee misdadigers ter weerszijden van Christus. De overleden misdadiger aan Jezus’ rechterhand, voor de kijker links, is tot inkeer gekomen en zijn lijden kon dus met de dood beëindigd worden. Een ronding in de boom ondersteunt zijn rug en een zijtak, die naar Christus reikt, geeft steun aan zijn voeten. De misdadiger aan Jezus’ linkerhand echter, voor de kijker rechts, kronkelt nog van pijn tussen leven en dood. De magere stam waaraan hij hangt, biedt niet de minste bijstand, en de bovenste zijtak is te kort om steun te geven aan de spartelende voeten van de man. De figuur wordt door de staak waaraan hij hangt bijna naar rechts de compositie uitgetrokken. Het kwaad is weerbarstig. En er is meer. Achter de boom waaraan hij hangt staat een ruïne. Het is dus minder vredig geweest in het landschap dan het nu lijkt. Daar weer achter op een heuvel bij de zee, staat een fort om het landschap tegen indringers te bewaken. De mogelijkheid bestaat dus dat er indringers kunnen komen. Dan de voorgrond: daar zijn de sinistere schedels. Uit de onderste en de uiterst rechtse kruipen slangen. Die slangen verwijzen uiteraard naar de zonde. De naam Golgotha zelf verwijst naar de schedel (Johannes 19:17: En Hij, dragende Zijn kruis, ging uit naar de plaats, genaamd Hoofdschedelplaats, welke in het Hebreeuws genaamd wordt Golgotha), dat kan zijn omdat de heuvel zelf de vorm van een schedel had, maar later is ook beweerd dat de plaats zo heette vanwege de schedels van de veroordeelden die er hun dood vonden, of omdat de schedel van Adam er begraven zou zijn. Zelfs de keien die het kruis ondersteunen lijken op schedels. De naam Golgotha, in combinatie met de slangen, zou kunnen wijzen op het besef dat, ondanks de dood van de daders, de zonde nog leeft. De uil kijkt de compositie uit en wendt zich van het gebeuren af. De uil zou symbool staan voor de Joden die wegkeken voor het gebeuren, maar hij is ook het enige wezen dat vanuit het schilderij de aanschouwer aankijkt en die uitdaagt te kijken naar wat hij zelf niet ziet.

Toch laat Antonello deze zaken het geheel niet verstoren. Het kwaad is naar de randen van de compositie verdrongen. Weliswaar vormen de twee misdadigers geen symmetrisch paar, die vorm van disharmonie is noodzakelijk, maar als vormen en in hun richting vullen zij elkaar wel aan. Het verhaal dat Antonello te vertellen heeft, wordt gevormd door de compositie en door de kleur.

Het was daarnaast voor Antonello ook een kunststukje. Hij liet erin zien hoe goed hij de anatomie van de mens beheerste, met de virtuoos in perspectief getekende lijven van de misdadigers. Hij liet erin zien hoe goed hij met olieverf, dat medium dat juist in zwang kwam in die tijd, draperieën kon schilderen, hij liet zien hoe levendig hij kleine details met die verf kon verbeelden, hij liet zien wat hij binnen een beperkt oppervlak een enorme weidse ruimte kon weergeven, ook weer door middel van de kleuren van die olieverf.

Het is uiteindelijk een voorstelling van vrede en stilte geworden. Als er geluid bij zou zijn, zou er niet veel te horen te zijn; misschien het zachte geprevel van Johannes, in de verte, in de droge akoestiek van de heuvels, misschien nog wat gepraat van de mensen die daar onderweg zijn, misschien van heel ver de twee vogels, misschien het gekraak van de staak waaraan de rechtermisdadiger kronkelt die misschien ook af en toe zacht kreunt, en verder het geritsel van de slangen. Antonello, die zelf van Sicilië kwam, schilderde het werk in Venetië, waar hij blijkbaar veel succes had, voor een rijke inwoner die het voor privégebruik wilde hebben. Nu is het tijdelijk in Den Haag te zien, voordat het begin januari weer terugverhuist naar Antwerpen. Het hangt uitstekend uitgelicht achter in de galerij. Het enige nadeel is dat de andere schilderijen in de galerij, goeddeels 17de-eeuws, er donker en nagedonkerd bij afsteken.

Alle afbeeldingen afkomstig van Wikipedia

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

 

Bertus Pieters

 

1. Antonello da Messina (ca. 1420 – 1479), Kruisiging, 52,5 x 42,5 cm. olieverf op paneel, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen (t/m 7 januari 2018 in Galerij Prins Willem V in Den Haag). Het is een van drie Kruisigingen bekend van Antonello. Een vroegere versie, nu in Museul National Brukenthal, Sibiu (Roemenië) heeft meerdere figuren en herinnert meer aan de late, noordelijke gotiek. Wel zijn er de figuren te zien van de gehangen misdadigers in vergelijkbare houdingen als in de Antwerpse Kruisiging. In de Londense National Gallery hangt een Kruisiging die qua sfeer meer te vergelijken is met de Antwerpse Kruisiging, hoewel hier alleen Jezus aan het kruis te zien is zonder de andere twee gehangenen.

Eerdere afleveringen van Tussen einde en begin:

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers liken dit: