Skip to content

Branden, delven, kneden en bouwen. Dineo Seshee Bopape, Lerole: footnotes (The struggle of memory against forgetting); Witte de With, Rotterdam

19 januari 2018

Witte de With in Rotterdam toont momenteel de tijdelijke installatie Lerole van de Zuid Afrikaanse Dineo Seshee Bopape (1981). Wie de zaal binnenkomt ziet een geheel van bakstenen, met toevoegingen. De bakstenen – alle van dezelfde grootte – zijn opgestapeld tot bouwwerkjes, tot kniehoogte, maar ook tot aan het middel en in een enkel geval manshoog, in veel gevallen ook niet hoger dan één of twee stenen. Ze staan langs de wanden, ze vormen een soort tafels of plateaus, soms ook een soort schoorsteen. Als je binnenkomt is er aan de linkerkant een bouwsel dat op een groot hoog bed lijkt, met stukjes samengeknepen en deels zwartgeblakerde klei aan het voeteneind en zand aan het denkbeeldige hoofdeinde bij de muur. De samengeknede stukjes klei liggen ook verder verspreid, op en naast de stenen, gegroepeerd of schijnbaar achteloos neergelegd, maar steeds met nadruk. Ze zijn zwart, grijs, wit, roodbruin of okerkleurig, zoals klei is. Er is ook aarde neergelegd op de stenen en de vloer, maar ook zand en stof, grauwig, rood- of geelbruin. Er is een bouwsel met daarop een mengsel van houtskool en samengeknepen klei en er is er een met bladgoud. Hier en daar staat een enkel verdwaald voorwerpje zoals een waxinelichtje. Maar vooral vallen de grammofoons op met deels draaiende grammofoonplaten. Ze laten het geluid horen van water en de vogel quetzal.

Wie zich beweegt tussen de kleine en grotere bakstenen monumenten – anders dan als monumenten kunnen ze moeilijk geïnterpreteerd worden – houdt de blik naar beneden, want je moet uitkijken waar je loopt en niets vertrappen of omschoppen. Op die manier zie je ook de houten bordjes liggen. Het zijn er zo’n honderd en ze vermelden steeds een jaartal, een historische gebeurtenis in Afrika en een korte uitleg van wat er gebeurde en wat de aanleiding was. Het gaat om veldslagen, oorlogen, opstanden en slachtpartijen die Afrikanen op hun continent te verduren kregen naar aanleiding van Europese handelaren, boeren, gelukszoekers, rovers, kolonisten, legers en wat dies meer zij. De installatie krijgt daardoor iets van een elegische gedenkplaats met meerdere kleinere en grotere monumenten. Die bepalen ook de manier waarop je door het geheel loopt. Het is onmogelijk om alle bordjes te lezen. Sommige liggen ook wat hoger op de bakstenen bouwsels en zijn daardoor zonder bukken te lezen. Het is ook niet nodig alle geschiedenissen te lezen. Het is meer als op een begraafplaats waar je hier en daar een opschrift leest. De manier waarop de installatie is gemaakt bepaalt hoe je loopt, bepaalt als het ware de choreografie voor de bezoeker. Bukken en buigen vallen samen met het kijken.

Bopape vertelt in Lerole iets over de geschiedenis, ze wil de herinnering aan bepaalde feiten levend houden. Ongetwijfeld zijn de meeste historische feiten waarnaar ze verwijst op de bordjes, de footnotes, voor een groot deel onbekend bij de bezoekers, in ieder geval bij Nederlanders. Een Afrikaan zal er ook maar een paar van kunnen ophoesten. Niettemin vormen al deze jaartallen met feiten een soort geheugen van een continent; een continent dat gezien werd door Europeanen als een schatkamer waarin de bewoners geacht werden die schatten op een presenteerblaadje aan die buitenstaanders aan te reiken. Afrikaanse volkeren zijn niet de enige volkeren die op een dergelijke manier door buitenstaanders misbruikt werden, al of niet in samenwerking met hun eigen leiders, maar zij leefden wel in het grootste aaneengesloten gebied op Aarde waar dat gebeurde. Het heeft er ook in geresulteerd dat de lijnen die door de Europeanen in de late 19de eeuw op de Afrikaanse kaart getrokken zijn, soms nogal willekeurig, om de eigen bezette gebieden en invloedsferen aan te geven, tegenwoordig nog steeds de politieke grenzen vormen van nationale staten in Afrika. Die staten moesten zich na hun onafhankelijkheid maar zien te vormen tot iets eigens en, kwetsbaar als zij waren (en vaak nog steeds zijn), bouwden zij hun toekomst noodgedwongen op koloniale structuren en ideeën. Alternatieven waren er niet, konden niet bedacht of bekostigd worden of werden anderszins tegengewerkt. Afrikaanse landen leven nog steeds met die erfenis, meer dan waar ook ter wereld.

Bopape tracht daarmee ook een ode te brengen aan Robert Sobukwe (1924-1978) de eerste leider van het PAC (Pan Africanist Congress). Het PAC had radicalere denkbeelden dan het ANC en scheidde zich daarvan af. Als zodanig werd Sobukwe gevangen gezet op Robbeneiland waar hij gescheiden gevangen gehouden werd van de andere politieke gevangenen omdat hij door het apartheidsregime als buitengewoon staatsgevaarlijk werd beschouwd. In zijn isolement op Robbeneiland had Sobukwe slechts heel beperkt contact met de buitenwereld. Directe communicatie met medegevangenen op het eiland verliep slechts met geheime handgebaren. Met het stof, de aarde en het zand verwijst Bopape naar Sobukwe op Robbeneiland. Zijn pan-Afrikaanse ideeën benadrukt ze met de footnotes.

Het is kenmerkend voor een jongere generatie Zuid Afrikaanse kunstenaars dat Bopape aansluit bij een andere geschiedenis dan slechts de strijd tegen de apartheid. Het simpele verhaal van de gewelddadige, bloedige apartheidsdraak die heldhaftig werd verslagen en waarvan Nelson Mandela de iconische aartsengel Michael werd, wordt door een jongere generatie voorzien van kanttekeningen die de algemeen bekende historie en mythologie completeren of zelfs overwoekeren. Bopape schuwt daarbij een zekere pathetiek niet. De quetzal, die te horen is via de grammofoonplaat, werd verondersteld zelfmoord te plegen in gevangenschap en de rode buik en borst van de vogel zouden bloedrood gekleurd zijn sinds de Spanjaarden de Maya’s onderwierpen. De pathetiek van de quetzal binnen het geheel wordt misschien zelfs wat benadrukt door het feit dat de vogelsoort vooral symbolisch is voor Midden Amerikaanse culturen terwijl het geluid van water toch vooral het water moet verbeelden dat Afrika omsluit. Afrika kent toch voldoende betoverende vogelgeluiden die een symbolische functie kunnen vervullen? Anderzijds kan ook geredeneerd worden dat de boodschap van Lerole er een van herinnering en geschiedenis is, die voor de hele wereld geldt. Los daarvan dragen de geluiden bij als een verzachting van de elegische sfeer, zoals vogelgeluiden en beplanting dat kunnen doen op een kerkhof. Overigens waren bij een tweede bezoek aan de ruimte van de installatie de geluiden afgelopen. Één naald was blijven hangen bij het einde van de grammofoonplaat en dat repeterende, krakende geluid gaf een heel andere, veel dramatischer sfeer aan het geheel. Ongetwijfeld niet de bedoeling en te wijten aan nalatigheid van Witte de With, maar het werkte wel.

Echter, ook zonder al die connotaties die nadere uitleg behoeven, is Lerole een indrukwekkende installatie die goeddeels voor zichzelf spreekt. De manier waarop je als bezoeker door de installatie beweegt, dwingt tot aandacht voor wat je tegenkomt, of dat nu gaat om een enkele baksteen met wat oker of met een enkel samengeknepen stukje klei, of dat het nu gaat om een groter bouwsel waarop bladgoud ligt. In samenspraak met de korte historische verhalen op de houten bordjes verwijzen ze naar een wereld die vergankelijk is. De combinatie van bladgoud, zwarte kool en stof en de tijdelijkheid van de monumentale installatie zelf doet denken aan de boodschap van een vanitas-stilleven, maar er spreekt vreemd genoeg ook een geweldige levenskracht uit het geheel, mede door de talloze stukjes samengeknepen klei naast de bakstenen. Ze wijzen op een proces van maken en bouwen; het steeds weer aanpakken van de aarde om ermee te construeren maar ook om er persoonlijke tekens mee achter te laten. De stukjes klei worden daarmee persoonlijke uitdrukkingen van zowel kracht als pijn, een samenballing van epiek en lyriek. Ook de verhalen van onderdrukking en strijd laten zien dat de overlevingskracht uiteindelijk groot is. Het is het dubbelzinnige van het branden en het delven naast het bouwen en boetseren, het heeft geleid tot onderdrukking maar ook tot het huidige platform waarop de wereld verder moet.

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

Bertus Pieters

Zie ook: https://villanextdoor.wordpress.com/2018/01/19/dineo-seshee-bopape-lerole-footnotes-the-struggle-of-memory-against-forgetting-witte-de-with-rotterdam/

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: