Spring naar inhoud

Tussen einde en begin #30; James Turrell

18 september 2018

In Den Haag ligt een van de ‘kraterwerken’ van James Turrell (1943), zomaar open voor iedereen om van te genieten. Het werk Het hemels gewelf (Celestial Vault)* ligt  vlakbij de kust, waar bewoond Den Haag in een kalme mengeling van ordinair en chic, een beetje leegsukkelt in de duinen van het Westland.

Het bestaat uit een ronde krater, bekleed met gras, waar je in kunt door een ronde tunnel, nadat je eerst de heuvel beklommen hebt waarin de krater ligt. De krater zelf heeft een trap, zodat je ook naar de rand kunt klimmen en daar overheen kunt lopen. In het midden ligt een steen. Gewend als je bent aan betekenisvolle kunst in de openbare ruimte zou je misschien kunnen veronderstellen dat die centrale steen een bepaalde inhoud vertegenwoordigt, maar nee, het is meer een meubel om op te zitten of te liggen en naar boven te kijken. Wanneer je dat een tijdje doet, lijkt de hemel zich over je heen te spannen vanaf de randen van de krater, als een gewelf. Een enkeling doet het misschien herinneren aan de tijd dat je op enkele plekken nog vrijelijk door de duinen kon dwalen en dan soms terecht kon komen bij een kleine, aan alle kanten beschutte duinpan, waarin een vreemde, droge maar heldere akoestiek heerste en waar de lucht erboven als een gewelf de intimiteit van de plek benadrukte en afzonderde van de omringende wereld.

De krater van Turrell is, in tegenstelling tot zo’n duinpan, gelijkmatig rond en recht, want ontsproten aan een construerende menselijke geest. De menselijke geest is er een die, zeker waar het bouwen en maken betreft, de geometrie nastreeft als basis. De idee van de identificatie van een gewelf met de hemel is trouwens ook al eeuwenoud. In een aantal koepelgewelven van barokke kerken in bijvoorbeeld Italië werd de hemel zelfs in zo’n gewelf geschilderd.

Turrell heeft de ronde ommuring gebouwd en het koepelgewelf erboven overgelaten aan de natuur en aan de kijker die zich in de krater bevindt. Want, natuurlijk, de hemel is geen gewelf, de hemel wordt een gewelf in deze specifieke omstandigheden. Het gewelf vormt zich in het hoofd van de kijker. Het gewelf is een ervaring, geen gegeven. Turrell benadrukt steeds dat zijn werk gaat over licht, maar in feite gaat zijn werk net zo goed over ruimte, over architectonische ruimte. Je hoort wel eens over architectuur zeggen dat zij ‘ruimte schept’. Niets is minder waar: architectuur beperkt de al bestaande en veel grotere ruimte. Architectuur kadert ruimte en deelt ruimte in. Architectuur schept juist een illusie van ruimte. Een architectonische ruimte is onderhevig aan licht en akoestiek, die net zo hard bouwstenen zijn voor de architect als alle materiële middelen. In dat opzicht is Turrells Het hemels gewelf ook een architectonisch object. Het is architectuur die het licht op een bepaalde manier geleidt naar de kijker, degene die zich in de krater bevindt. Die krater heeft ook gevolgen voor de akoestiek. Die heeft niet de droogte van die van een duinpan – het absorberende zand heeft daar een specifiek akoestisch effect – maar is er wel een die onderscheid maakt tussen het geluid in de krater en dat erbuiten, het intieme en het externe geluid en ook dat heeft een psychologisch gevolg voor de ervaring van de ruimte. Hoezeer Het hemels gewelf ook een kunstwerk in de openbare ruimte is – en het is prachtig dat het er is – het is vooral een stuk architectuur, een gebouw. Het is wel een artistiek gebouw, want het is geen nutsgebouw: je kunt er niet in wonen, in werken of er iets in of mee representeren. In zoverre is het ook geen representatief monument. Misschien is het wel een monument, maar dan is het een monument voor iets wat er is, en niet voor iets wat er was.

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

 

Zie voor meer plaatjes: https://villanextdoor.wordpress.com/2018/09/18/james-turrell-celestial-vault-the-hague-permanent/

 

Bertus Pieters

* James Turrell (1943), Celestial Vault, gerealiseerd in 1996 in opdracht van Stroom, Den Haag. Het bevindt zich in Kijkduin langs de Machiel Vrijenhoeklaan tegenover Restaurant De Haagsche Beek. Ten zuiden van de Celestial Vault heeft Turrel met een zelfde soort bankje ook een uitzichtpunt gecreëerd, dat vooral een fraai panorama geeft over de zeereep en het Westlands duingebied.

Advertenties
Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers liken dit: