Spring naar inhoud

Boven schaamte en verdriet. Nishiko, Repairing Earthquake Project; Stroom, Den Haag

11 januari 2019

“Omdat ik alle objecten heb verzameld in het rampgebied, weet ik zelden wie de eigenaar is. En zelfs al zou ik de rechtmatige eigenaar vinden, dan nog denk ik dat die het voorwerp niet wil zien in de huidige toestand. Maar als ik ooit een object aan de eigenaar kan teruggeven, dan zou ik daar heel blij om zijn.”

Nishiko, Repairing Earthquake Project, p. 61

Zet twee of drie voorwerpen bij elkaar en je hebt een compositie waarin de objecten, al is hun samenkomst volslagen willekeurig of blind toeval, een onderlinge relatie krijgen, waarin zelfs een betekenis gezien kan worden. In animisme en de magie wordt al eeuwen juist uit die willekeur en dat toeval een betekenis van een buitenmenselijke wil afgelezen. Toen composities van voorwerpen geschilderd gingen worden – en ook getekend, gegraveerd en gefotografeerd –, werden zij ‘stillevens’ genoemd in het Nederlands, met equivalenten in onder meer het Duits en Engels. Je kunt die benaming opvatten in de betekenis van een stilgezet leven of van een stille voorstelling die ‘naar het leven’ weergegeven is. Ook kun je denken dat er in een stilleven ondanks de stilte een vorm van leven huist, een leven zonder cellen, bloed of andere levenssappen: een spiritueel leven. In het Japans is de benaming voor een stilleven, voor zover dezerzijds na te gaan, veel objectiever. 静物画 (seibutsugaku) behelst de weergave van een statisch object, maar ook in Japan zal de verbeelding van een aantal objecten bij elkaar de implicatie hebben van een gedeelde betekenis, de spiritualisering van objecten. In feite komt er bij het spirituele van een samenstel van een aantal objecten – de geest van die objecten of van hun combinatie – geen enkele magische hokuspokus of spirituele zweverigheid kijken. Het zijn onze hersens die ergens onwillekeurig betekenis aan willen geven. Het zijn onze hersenen die het spirituele, het buitenmenselijke maken. Een wereld zonder betekenis gaat er eenvoudigweg niet in, wat onze hersens betreft.

In de 20ste-eeuwse West Europese en Noord Amerikaanse kunstgeschiedenis hebben de objecten van het stilleven zich weer losgezongen uit de gekaderde weergave, en in postmoderne tijden is de grotere verzameling van objecten herontdekt en herkaderd als kunstwerk. Betekenis wordt gehaald uit vormen van herhaling of gemeenschappelijkheid van de objecten. Zelden overstijgt de betekenis bij een dergelijke verzameling de simpele veelheid van zaken. Dat is anders bij het Repairing Earthquake Project van Nishiko (1981), momenteel te zien bij Stroom. Het gaat in de eerste plaats om een verzameling objecten die het resultaat zijn van een lange tocht van zoeken, verzamelen, herstellen, vastleggen, kijken, luisteren en samenwerken. Wat zij toont met een grote verzameling van gerepareerde, kapotte en verkruimelde objecten is veel meer dan de verzameling van een gemakzuchtige geest. Wat de voorwerpen verbindt is een ramp: de Zeebeving van maart 2011 in Japan, Nishiko’s geboorteland, die een verwoestende tsunami teweegbracht, met een groot aantal doden en vermisten tot gevolg. Grote delen van het land, zelfs delen die behoorlijk ver landinwaarts liggen, werden overvallen door de metershoge vloedgolf. Er waren veel doden, gewonden en vermisten en veel mensen raakten ook hun bezittingen kwijt. Overlevenden van de ramp zijn getuigen die voor hun verdere leven de herinneringen aan wie en wat zij verloren hebben met zich meedragen en de verloren voorwerpen zijn deel van die herinneringen, zijn zelf ook getuigen, in de vorm van materieel bewijs.

Nishiko begon haar project al vrij snel na de tsunami en dat resulteert nu in een grote tentoonstelling van gevonden voorwerpen en overblijfselen op een houten plateau waar je vrijelijk doorheen kunt lopen. Je kunt de objecten aanraken en er zijn ook doosjes die je kunt openmaken om daarin opgeborgen objecten te zien. Alle objecten zijn voorzien van een label met een nummering, jaar en plaats van de vondst en een omschrijving van het object. In een klein maar fraai boekje, uitgegeven door Stroom, vertelt Nishiko hoe ze te werk is gegaan en ze laat foto’s zien van wat ze ter plekke aantrof. Ze heeft de verhalen van de mensen aangehoord en het boekje laat ook zien hoe bepaalde plaatsen veranderden, niet alleen door de ramp zelf, maar ook door wat mensen er daarna weer van maakten. Zo is er het verhaal in te lezen van mensen die op advies van hun gemeentebestuur toevlucht zochten in een gymnastiekzaal ver van de zee, maar daar alsnog overvallen werden door de tsunami, voor een aantal mensen fataal. De school werd herbouwd, maar de gymzaal werd gesloopt terwijl een rechtszaak om het gemeentebestuur verantwoordelijk te stellen voor de fatale evacuatie definitief werd gewonnen door het bestuur. Naast de andere verhalen en de bijbehorende foto’s in het boekje lijkt dit specifieke verhaal kenmerkend: een strijd tussen verdriet en schaamte, een verdriet dat zijn verlies neemt en een schaamte die haar verlies ontkent. Dat is ook de betekenis, de geest, die hangt aan de verzameling van Nishiko, of het nu gaat om een vrijwel complete houten deur in een sponning, een fraaie vaas, zorgvuldig gereconstrueerd maar met ontbrekende delen, of om kleine stukjes lichtblauw plastic van een amper of niet te traceren voorwerp.

Nishiko ging niet alleen op zoektocht in Japan maar ook aan de West Canadese kust. Ook daar dreven nog Japanse voorwerpen aan, met name van plastic, maar ook onooglijke kleine stukjes plastic. Zoals zij zelf vertelt, is het nu onderhand niet meer doenlijk herkenbare onderdeeltjes van Japanse objecten te vinden aan de Canadese kust. Wat zij wel gevonden heeft aan de oostkant van de Grote Oceaan zijn onderdeeltjes waarmee vaak geen reconstructie meer te maken valt. Ze heeft bij haar zoektocht in Canada hulp gehad van een Canadese jutter. Samen konden zij beoordelen of gevonden onderdeeltjes Japans waren of Canadees. Met name lichtblauw plastic schijnt kenmerkend te zijn voor Japan. Op een deel van het plateau liggen de kleine stukjes overzichtelijk opgesteld, als eenkleurige schelpjes van verschillende families.

De objecten die zij heeft gevonden in Japan zijn veel completer. Geen wonder want de in Canada gevonden zaken hebben een lange zeereis achter de rug. Hoewel sommige in Japan getraceerde objecten lang in het zeewater, in de modder of onder de grond hebben gelegen, lagen verschillende onderdelen zoals scherven met wat geluk in elkaars nabijheid, zoals dat ook wel gebeurt met fossielen. Van objecten waarvan zij alleen maar scherven vond, heeft zij geprobeerd reconstructies te maken, met gips en onder andere ook met tandheelkundig keramiek. Zo zijn er voorbeelden van fraaie borden, schaaltjes en een elegante vaas die gereconstrueerd konden worden waarbij de ontbrekende stukken werden opgevuld en verder niet bewerkt werden. Mochten mensen een object herkennen dat ooit van hen was en het graag terug willen hebben, dan krijgen zij het terug. In de tussentijd kunnen de objecten door bezoekers van de tentoonstelling geadopteerd worden. Toch heeft Nishiko gemerkt dat voormalige eigenaren hun gereconstrueerde objecten vaak niet terug willen hebben. Blijkbaar is de herinnering aan de ramp zo traumatisch voor hen dat zij er liever niet meer aan herinnerd willen worden, ook niet door een ooit misschien dierbaar voorwerp. Hoe begrijpelijk dat ook is, het is ook indrukwekkend hoe Nishiko zich de moeite heeft getroost voorwerpen op te graven en te reconstrueren. Het project op zich geeft juist de idee van een helingsproces. Heling voor wie? Niet alleen voor diegenen van wie de voorwerpen zijn geweest. Daarvan zijn er maar weinig terug te vinden, voor zover die hun verloren objecten terug willen hebben.

De voorwerpen lezen als een archeologie van Japan in 2011. Ongetwijfeld zijn een groot aantal voorwerpen voor Nishiko zelf ook heel herkenbaar en als zodanig van een zekere gevoelswaarde voor haar. Ze woont en werkt sinds 2006 in Nederland, maar zaken als visschaaltjes en vismesjes uit het land waar ze geboren en opgegroeid is, zullen voor haar zelf ook specifiek voelbare Japanse herinneringen oproepen. Herinneringen die voor de Nederlandse toeschouwer minder vanzelfsprekend zijn, misschien zelfs exotisch. Er zijn echter ook voorwerpen die Nishiko aanvankelijk niet kon determineren en pas bij reconstructie of bij navraag bij deskundigen hun betekenis kregen, en in enkele gevallen was de functie van een voorwerp helemaal niet meer te traceren. De wereld van objecten en hun onderdelen kent immers haar geheimen, of je nu in Japan bent of in Nederland.

Naast de objecten en onderdelen zijn er ook enige tekeningen te zien die zijn gebaseerd op verhalen van voor en na de tsunami. Het zijn reconstructies van zaken, bijzondere of huiselijke, die door de vloedgolf verdwenen zijn, van het ene moment op het andere. Roerend is het verhaal van een plaatselijke stationschef die een grote liefde voor zijn streek had en teleurgesteld was dat zo velen niet terug wilden keren na hun vlucht voor de vloed. Voor hem werd op basis van zijn informatie een plattegrond getekend van het gebied.

Al met al legt Nishiko vooral de nadruk op de reconstructie als tegenhanger van wat ooit de realiteit was. Ontbrekende delen worden opgevuld en aangevuld, maar zij krijgen niet de oorspronkelijke kleuren van het object. Ook blijven barsten en beschadigingen nadrukkelijk zichtbaar. De getekende herinneringen zullen ongetwijfeld nog meer hiaten bevatten. De menselijke herinnering zit nu eenmaal vol gaten en vaagheden, waarbij Nishiko in feite ook nog eens de vertolker van andermans herinneringen is, die zich weer mengen met haar eigen onvolledige herinneringen aan het project, al dan niet gestaafd met foto’s. Hoe objectief ze haar project ook aanpakt, ook haar herinnering laat haar hier en daar in de steek zoals ze laat zien met een foto die ze in 2011 maakte van een door de tsunami getroffen huis, maar die ze vergeten was toen ze hetzelfde huis bij toeval het volgende jaar weer fotografeerde. Dat gaf haar wel de gelegenheid zich bewust te worden van de geschiedenis en ontwikkeling die zich in de tussentijd had afgespeeld in en rond het huis. Zo werkt de herinnering en in feite werkt zo ook de hele geschiedenis. De historicus (en dus ook de kunsthistoricus) verzamelt, archiveert, reconstrueert en legt verbanden, maar de lege plekken en vaagheden leiden tot interpretaties, zoals ook het vulmiddel en de lijm in Nishiko’s voorwerpen leiden tot interpretaties van zaken die ooit heel dagelijks waren, waar dagelijks tegenaan gekeken werd, die dagelijks opgepakt of achteloos gebruikt werden. Dat en het verzamelen en tentoonstellen door Nishiko heeft de objecten tot speciale objecten gemaakt die in al hun gehavendheid hun waarde lijken te bevestigen; misschien zelfs een grotere waarde dan die welke ze hadden toen ze nog achteloos als dagelijkse attributen gebruikt werden. Het gaat dan niet om de financiële waarde van een bezit. Zoals Nishiko zelf denkt dat veel oorspronkelijke eigenaren van de objecten hun eigendommen niet meer in deze staat terug willen hebben; zoals de mensen die niet meer terug willen keren naar het district van de stationschef, zo is het bezit van deze voorwerpen en de waarde die zij als zodanig hadden aan de ene kant abrupt tot een eind gekomen en staat hun waarde nu voor een trauma. Aan de andere kant wordt hun waarde als reconstructie van een herinnering tot een gekoesterd voorwerp dat boven waarden als verdriet en schaamte staat. Nu de kapotte voorwerpen met zo’n enorme toewijding verzameld en behandeld zijn door Nishiko krijgen zij een monumentale waarde in dit grote stilleven waar je als toeschouwer gewoon doorheen kunt lopen. Het is natuurlijk vanwege die achtergrond – de vreselijke ramp, de zorg voor de verloren voorwerpen, de onschuld van de objecten en de pogingen tot heling – dat dit grote stilleven ontroert en daadwerkelijk tot leven komt. Zelfs de niet te definiëren objecten zijn niet objectief zichzelf, ze worden onderdeel van het verhaal, materialiseren het verlorene. Op die manier is Repairing Earthquake Project een stilleven geworden met door toeval bij elkaar gebrachte voorwerpen die met elkaar en met de verhalen en foto’s van Nishiko een monumentale waarde vertegenwoordigen.

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

 

Bertus Pieters

Zie voor meer plaatjes: https://villanextdoor2.wordpress.com/2019/01/12/nishiko-repairing-earthquake-project-stroom-the-hague/

Zie ook: https://chmkoome.wordpress.com/2018/11/18/repairing-earthquake-project/

https://www.metropolism.com/nl/features/37118_nishiko_interview_stroom

Advertenties

Reacties zijn gesloten.

%d bloggers liken dit: