Spring naar inhoud

Wie bezweert wie? Bernice Nauta, Hello Echo; 1646, Den Haag

20 november 2019

Met de beeldende kunst – door te tekenen, te krassen of door de vormen van takken of stenen – kwam de mens zichzelf en anderen tegen: “kijk, dit ben ik, dat ben jij, dit zijn wij!.” Hoe dat allemaal verlopen is, zullen we wel nooit met zekerheid kunnen vaststellen. Kwam het beeldend vermogen meteen met de taal, of kwam het een voor het ander? Wie spreekt over een ander, geeft die ander een karakter, een persoonlijkheid die al of niet overeenkomt met hoe die ander daar zelf tegenaan kijkt. Iemand al sprekend karakteriseren is in feite iemand bezweren, het is greep proberen te krijgen op die ander als voorwerp van liefde, haat, onverschilligheid, of iets daar tussenin. In de beeldende kunst werkt dat nog sterker. Een portret van een ander maken, kan niet anders gebeuren dan op een subjectieve manier, een manier die uit het zelf komt en niet uit de geportretteerde. Bij ieder portret vindt er bovendien een duplicatie plaats: er wordt een nieuw karakter geschapen, dat weliswaar lijkt op het oorspronkelijke karakter, maar dat daar toch weer wat van afwijkt omdat het een interpretatie is. Zo ontstaat er met iedere weergave een stukje nieuw karakter dat alleen al om zijn visuele aanwezigheid een feit wordt. Met een gematerialiseerd beeld beklijft een weergave beter en krijgt iets officieels. Het wordt nog ingewikkelder bij een zelfportret, of bij een portret van jezelf dat door een ander is gemaakt. Je ziet niet alleen jezelf en datgene wat de ander – of jijzelf – van jou gezien heeft, je ziet jezelf ook als een zelfstandig karakter, naast je eigen ik. Je ziet niet alleen jezelf, je ziet ook een andere ik. Dat heeft door de eeuwen heen, maar zeker vanaf de 19de eeuw steeds weer verwarring veroorzaakt. Dorian Gray, in Oscar Wildes The Picture of Dorian Gray (1890), liet een portret van zichzelf schilderen dat door de jaren heen steeds meer de nare kanten van zijn karakter ging vertonen en dat bovendien steeds ouder werd, terwijl Dorian zelf een eeuwige jeugd leek te hebben. Het portret kreeg steeds meer greep op het karakter en leven van de arme Dorian Gray en het geheel loopt uit op een afschuwelijk drama. Sowieso geldt natuurlijk voor roman- en toneelschrijvers dat zij een veelheid aan karakters ontwerpen die, hoe vriendelijk of bloeddorstig zij ook zijn, niet anders dan afsplitsingen van hun eigen karakter kunnen zijn. Oscar Wilde gaf zelf toe dat drie personages in The Picture of Dorian Gray afsplitsingen of op zijn minst interpretaties van zijn eigen persoon en karakter waren.

Bernice Nauta (1991) heeft als beeldend kunstenaar de laatste jaren ook afsplitsingen van zichzelf gecultiveerd. Het was voor haar onder meer een middel om zichzelf en haar kunstenaarschap van enige afstand te kunnen bekijken: je verzint een personage, in de aard van de zaak een afsplitsing van jezelf, en laat het avonturen beleven, tegen de wereld aan kijken, je misleiden, ja, zelfs een stuk van je leven leiden. Daaruit kwam onder anderen in Den Haag haar memorabele soloshow Ach Ja voort bij Billytown, dik twee jaar geleden. Het schaduwpersonage Skia speelde daarin een belangrijke rol. Skia is een alomtegenwoordig personage, het duikt gewenst en ongewenst op, geeft zich niet bloot, kan zomaar oplossen, maar wil toch het liefst gezien worden. Ook Schelm, een soort detective, heeft de neiging, uit hoofde van zijn functie, alomtegenwoordig te zijn.

In haar huidige tentoonstelling bij 1646 Hello Echo zijn die persoonlijke afsplitsingen, vergeleken bij Ach Ja, veel minder de vertellers en begeleiders van de bezoeker. Zeker, ze zijn er nog steeds, maar veel meer als spelers in een geheel. Ze worden onder anderen gecombineerd met bijdragen van bevriende kunstenaars en daarmee worden nieuwe afsplitsingen van het zelf gemaakt. Nauta is zelf al vaak actief in uiteenlopende disciplines. Daardoor vallen de bijdragen van anderen als zodanig ook minder op. Je kunt met gemak op het allereerste gezicht al het werk voor dat van Nauta aanzien. De presentatie ademt daarmee een opvallende eenheid. De collega’s worden op die manier ook afsplitsingen van Nauta, net als Skia of Schelm. Je kunt het echter ook omkeren: Nauta is onderdeel van haar collega’s geworden. Het is of ze zich met hand en tand verzet tegen de cultus van het individualistische in de kunst. Zeker, ze heeft haar persoonlijke herkenningspunten, maar die zouden evengoed op den duur kunnen verdwijnen en vervangen kunnen worden. In Hello Echo heeft ze het heft weer in eigen hand genomen, maar het deels meteen weer overgedragen aan andere kunstenaars. De scheidslijn van wat eigen is en wat niet, is moeilijk te trekken en dat leidt tot de vraag die iedere hedendaagse kunstenaar zich zelf eigenlijk steeds zou moeten stellen: wie zegt dat ik origineel moet zijn? Toegegeven, dat is een vraag die alleen een enigszins door de wol geverfde kunstenaar zich kan stellen, want je moet in je dagelijkse kunstenaarspraktijk eerst al een behoorlijke eigenheid bereikt hebben om met die vraag productief te kunnen omgaan. Zo niet, dan blijft het bij een puberale oprisping. Nauta is onderhand behoorlijk door de wol geverfd, dus ze kan zich het wankele gebied van de waarde van de originaliteit en de eigenheid toe-eigenen en het tot onderwerp van een tentoonstelling maken, zonder dat het verwordt tot een modieus maniertje.

Dat doet ze in Hello Echo niet alleen door samenwerking met bevriende kunstenaars, maar ook door nog eens een duplicaat te maken van de show, compleet met een herhaling van de voorgevel van 1646 in de achterruimte van de galerie. Je zult misschien geneigd zijn het deel in de voorste galerie voor de originele presentatie te houden, waarop het achterste deel van de galerie gebaseerd is. Maar dat geldt hooguit voor de herhaling van de voorgevel. Over de originaliteit van de sculpturen, objecten, tekeningen en schilderijen valt in feite weinig of niets te zeggen. Sterker, de teksten van Michael Liefinger – overigens ook een pseudoniem – die in het achterste deel van de galerie hangen, zijn compleet, waar in de voorruimte alleen de eindes van de zinnen te lezen zijn, wat toch doet vermoeden dat de teksten achterin er eerst waren. In de achterruimte hangt ook een geschilderd portret, terwijl op de zelfde plaats in de voorruimte een bruinig schilderij zonder voorstelling hangt, even groot en in ongeveer dezelfde kleurstelling. Is het portret uit dat abstracte werk tevoorschijn gekomen, of is het portret uitgeveegd? Of zijn het toch twee heel verschillende werken?

Er zijn meer voorbeelden te noemen maar dat is zonder spoiler alert nogal flauw. De titel van de tentoonstelling draagt het dubbele in zijn klinkerrijm al in zich, en natuurlijk in zijn betekenis. Dat is zelfs vrij letterlijk, zo is het geluid van de straat versterkt in de achtergalerie te horen en is er in de patio achter de galerie een herhaling van het blauwe licht van de seksshop aan de overkant van de straat.

Toch is het kijken naar de tentoonstelling geen simpel ‘zoek de verschillen’. Buiten dat het zoeken naar verschillen tussen de ruimtes een fysiek nogal lastig gedoe zou worden, geeft de achterruimte veel meer een idee van herinnering en herkenning van de voorruimte. Dat daarbij een aantal zaken omgekeerd of subtiel veranderd worden, benadrukt de onbetrouwbaarheid van herinnering en herkenning vooral. Verder zegt het ook iets over de betekenis van herhaling. Die is in de eerste plaats geïnspireerd door de mythe van Narcissus en Echo. De nimf Echo was hevig verliefd op de naar verluidt beeldschone jager Narcissus. Narcissus zelf was alleen maar geïnteresseerd in jagen. Toen hij merkte dat hij door Echo gevolgd werd, riep hij haar een aantal vragen toe. Echo kon vanwege een straf alleen nog maar herhalen wat een ander gezegd had. Dat gebeurde en Narcissus wees haar af. Hij werd daarvoor gestraft door zijn spiegelbeeld tegen te komen in een vijver en daar dusdanig verliefd op te worden dat hij zijn blik er niet meer van kon afwenden. Van Echo bleef op den duur alleen haar stem over, die gehoord kan worden in grotten en andere holle ruimtes. Nauta heeft de problematiek van eigenheid, herhaling en verdubbeling daaruit overgenomen en ook de idee van aanwezigheid door afwezigheid zoals in de uitgespaarde ruimte in de vorm van een kat. De kat zelf is allang fysiek verdwenen, maar toch is hij door zijn vorm nog steeds aanwezig. Ook op die manier kan een verdubbeling optreden. Zo kan bijvoorbeeld ook een verzonden ansichtkaart een vorm van zowel aanwezigheid of afwezigheid oproepen waarbij verzender en ontvanger van de kaart deels samenvallen. Op die manier werkt ook de congruentie van Nauta zelf en haar collega’s.

Het is ook bijzonder hoe Nauta wederom een mythologiserende, dromerige sfeer weet op te roepen ondanks en dankzij haar collega’s en haar afsplitsingen Walter, Benny Snauta, Skia en Schelm. Tegelijkertijd krijgt deze tentoonstelling daardoor ook een meer absurdistisch karakter, die in feite al in de idee van een echo verborgen ligt: de mens bevraagt de wereld en krijgt als antwoord hooguit een echo. Die echo zelf, de verdubbeling en herhaling, behoudt daarmee strikt zijn eigen onduidbare betekenis, maar kan dat alleen maar doen door eerst veroorzaakt te worden. Zo ook behouden het spiegelbeeld, het portret, het zelfportret, de weergave in het algemeen hun eigen betekenis. Je kunt Hello Echo zien als een allegorie op de verbeelding en het kunstenaarschap. Bij Oscar Wilde loopt dat slecht af, bij Bernice Nauta heb je het als bezoeker gelukkig geheel zelf in de hand. Sterker, als bezoeker draag je zelf bij aan het proces van verdubbeling en herhaling, ver als je verwijderd bent van de tijd dat de mens met krassen en tekens betekenis gaf. Wie bezweert hier wie door middel van tekens?

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

Bertus Pieters

VILLA LA REPUBBLICA IS NIET VERANTWOORDELIJK VOOR EVENTUELE ADVERTENTIES OP DEZE PAGINA!!

Zie voor meer plaatjes: https://villanextdoor2.wordpress.com/2019/11/21/bernice-nauta-hello-echo-1646-the-hague/

Zie ook: https://chmkoome.wordpress.com/2019/11/02/hello-echo/

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: