Spring naar inhoud

Tussen einde en begin #46: Hans Lemmen & Roger Ballen

26 december 2020

De grond van de planeet Aarde wordt ieder moment van het etmaal intensief gebruikt door levende wezens: planten, schimmels, microben en dieren. Het ene bestaat door het ander en ondertussen graaft, spit, bouwt en groeit alles in een schier eindeloze keten van reproductie, van bouw en destructie. Er wordt verschillend gedacht, en zelfs getwist, over de reden van bestaan van die keten, maar terwijl daarover gefilosofeerd wordt of mythes verteld worden, gaat het proces vanzelf verder, zonder zich er ook maar iets van aan te trekken. Het wordt door sommigen aanbeden, maar ondertussen gaat het stom, blind en zonder enig mededogen zijn gang. Dat alles doet soms vermoeden dat er een idee, een vorm van wijsheid, misschien zelfs eeuwige wijsheid aan ten grondslag ligt, terwijl tegelijkertijd alles voortleeft en -sterft, zonder zich ook maar iets van die wijsheid of van enig idee aan te trekken.

De menselijke soort heeft zichzelf in dat geheel een dominante rol aangemeten, althans voorlopig. Hij spit, graaft, ploegt, bouwt en egaliseert dat het een lieve lust is en zoals geen enkele diersoort dat doet: rigoureus en onder het mom van de menselijke ratio. Andere soorten die de aardkorst veranderen, worden door hem gezien als verderfelijke concurrenten en moeten uit de weg geruimd of gedood worden. De mollen die gangen graven onder gazons en bloemperken, de planten die tussen stoeptegels groeien, de bomen die zomaar de kop op steken als je ze maar even de kans geeft, met de ongegeneerde idee dat de wereld van hen is, terwijl de menselijke soort zich toch een, al dan niet van God gegeven, eigendomsrecht heeft toegeëigend voor dat alles. Wanneer de ijzeren ratio van de menselijke soort dat gebiedt, worden hele bossen ontworteld, worden heuvels afgevlakt of afgegraven, wordt de aarde over grote oppervlakken nietsontziend omgespit en wordt zij draconisch uitgegraven en ondertunneld. Daarmee wordt door die menselijke soort welvaart en vooruitgang nagejaagd, waarbij er altijd mensen uitvallen of achterblijven. Aan die mensen wordt liever niet te veel aandacht besteed, omdat zij het ideale beeld van welvaart en vooruitgang niet bevestigen, soms zelfs tegenspreken, het zelfbeeld van de menselijke soort onderuithalen.

Hans Lemmen & Roger Ballen, Cave Painting, 44×44 cm

In deze verschillende aspecten van het leven van de mens op Aarde hebben twee kunstenaars elkaar gevonden in een gezamenlijk project: Unleashed, van Hans Lemmen (1959) en Roger Ballen (1950) (1). Lemmen is een tekenaar/beeldhouwer, geboren in Nederland en nu wonend en werkzaam, niet ver van de Nederlandse grens in Belgisch Limburg. De fotograaf Ballen komt uit de Verenigde Staten maar is al sinds de jaren tachtig werkzaam en woonachtig in Zuid Afrika. Lemmen en Ballen bewerkten elkaars werk, voegden er zaken aan toe, haalden andere zaken weg en kwamen zo tot iets nieuws, dat zij in 2017 presenteerden in het Musée de la chasse et de la nature in Parijs en in 2018 in het Bonnefanten in Maastricht. Het ging er niet om een artistieke conversatie tussen beide op gang te brengen of een proces van actie en reactie. Ieder van de twee beschouwde het werk van de ander als basismateriaal om nieuw werk mee te maken. Het ging niet om suggesties, maar om voltooide kunstwerken. Hoewel ieder voor zich het werk oppakte en er steeds een individueel kunstwerk van maakte, is onmiskenbaar de hand van beide in ieder werk te zien.

Hans Lemmen & Roger Ballen, Flying Couple, 39x41cm

Voor de kunsthistoricus – bevangen door de vraag wie nu wat, wanneer en hoe heeft gemaakt – is dat wellicht van belang; maar voor de kijker zijn er toch vooral de resultaten. Een dergelijke samenwerking zegt misschien ook iets over de reguliere opvatting van het kunstenaarschap. Je hebt het materiaal – de spullen en het onderwerp – dat onderhanden wordt genomen door de kunstenaar die er dan iets persoonlijks van wrocht. In het beste geval vallen materiaal en maker samen en ontstaat er een nieuwe eenheid. Lemmen kan bijvoorbeeld mensen, dieren, voorwerpen en dat alles soms samenkomend in landschappen, als onderwerp hebben. Zijn basismateriaal is papier dat hij met verschillende tekenmaterialen kan bewerken. Al die zaken voegen zich bij hem samen tot een idee en dat wordt dan een tekening, een echte Hans Lemmen. Ballen kan een decor maken op een muur in een bepaalde ruimte, hij kan er specifieke objecten in zetten, hij kan er een dier in laten rondlopen en hij kan menselijke modellen vragen te poseren; hij maakt daarvan een zwart-witfoto en je hebt een echte Roger Ballen. Hang de tekening en de foto naast elkaar, dan heb je twee kunstwerken, de één een Lemmen, de ander een Ballen. Voorwerpen, mensen, dieren, interieurs, landschappen worden minder belangrijk en wat overblijft zijn twee namen die ieder autonoom hun eigen idee inhouden en weergeven. Maar als voor Lemmen een Ballen-werk een materiaal wordt en vice versa, dan lijkt het lastiger te worden voor de geest, die geconditioneerd is door de idee van het individuele, autonome kunstenaarschap. Het materiaal is plotseling net zo belangrijk als de kunstenaar die daaruit wat maakt.

Hans Lemmen & Roger Ballen, Man with Hat, 36x36cm

Kijk je bijvoorbeeld naar Man with Hat dan is duidelijk te zien dat een foto van Ballen het uitgangspunt is. De oorspronkelijke foto (Old Man, Ottoshoop uit 1983) is het portret van een oudere, donkere man met een witte ringbaard en een hoed die een duistere schaduw over zijn oplichtende ogen laat vallen. De man staat tegen een muur waarop graffiti te zien is. In Man with Hat transformeert hij tot een figuur die machteloos en weerloos toekijkt naar een hondachtig wezen dat vlak voor hem  voorbij zweeft. Het vel is van zijn kop en borstkas verwijderd, zodat schedel en ribbenkast als in een dierlijke dodendans zichtbaar zijn. Op het eerste gezicht lijkt de man nu een zwart maskertje rond de ogen te hebben, maar al snel zie je de nog zichtbare hoed met de donkere schaduw onder de rand en de oorspronkelijke contouren van de oude man. Er vindt een verdubbeling plaats van de inhoud. Weliswaar is de sfeer en betekenis van de oorspronkelijke foto verdwenen doordat zijn jas – die een belangrijk volume is in de oorspronkelijke compositie – nu alleen nog in contour te zien is. Binnen de contour daarvan speelt zich nu de vreemde voorstelling af. Zo is de contour van de jas een podium geworden voor een nieuw verhaal, samengevoegd met de glinsterende ogen van de oude man. Is dit wat de oude man voor zich ziet met zijn glinsterende ogen? Is dit het lichaam dat hij heeft wanneer hij zichzelf vergeet door wat hij ziet?

In Man with Hat valt overigens nog sterk het collageachtige op. Er is duidelijk een Fremdkörper in het geheel gebracht die de hele idee en compositie destabiliseert. In andere werken is dat collageachtige meer naar de achtergrond gedreven.

Hans Lemmen & Roger Ballen, Broken Hearted

Een werk als Broken Hearted is enerzijds ook duidelijk collageachtig, maar hier zijn het niet de ingevoegde elementen die de zaak destabiliseren. Het is het geheel van de compositie die in dit werk de absurditeit laat spreken.

Hans Lemmen & Roger Ballen, Teddy, 45×45 cm

In andere werken, zoals in Teddy, lijkt het collage-element zo goed als verdwenen.

Nu hebben beide kunstenaars de neiging collageachtig te werken in die zin dat zij graag onverwachte elementen in hun composities brengen, sterker: vaak is alles onverwacht in hun werken. Bij Lemmen is de sfeer vaak dromerig of sprookjesachtig. Alles is erin te herkennen, maar de sfeer is steeds die van de droom: binnen de contouren van het papier wordt de kijker gevangen gehouden in een situatie, zonder zich eruit los te kunnen rukken, zoals dat ook in een droom gebeurt. Opvallend zijn Lemmens landschappen, gebaseerd op het zacht glooiende landschap dat hij zo goed kent, sommige voorzien van hoogspanningsmasten en met de heuvelruggen zo ver het oog kan zien in keurige lijnpatronen geploegd. Er komen mensen en dieren in voor. Zij duiken soms op als geesten, geheel of gedeeltelijk transparant, zodat het landschap met de onverbiddelijke gecultiveerde strepen door hen heen te zien is, en soms zijn er contouren van vuistbijlen in te zien. Het landschap kan nog zo gecultiveerd zijn door de menselijke oppermacht, zo getemd en gefatsoeneerd, diezelfde menselijke geest is echter ook een dierlijke, die niet alleen ondermijnt wat hem in de schoot is geworpen, maar ook wat hij zelf heeft gemaakt, al is het maar spiritueel. Zoals ieder gekras van een kraai of gesnuffel van een hond een zacht protest lijkt tegen de rationele oppermacht van de menselijke soort. Lemmens landschappen mogen nóg zo doodgecultiveerd zijn, de verbeeldingskracht – die er wordt voorgesteld als een natuurkracht – blijft er in rondwaren. Diezelfde rationele mensensoort blijkt dan weer ordinair onderdeel te zijn van de cyclus van leven en dood. Hem drijft hetzelfde als de vogels en viervoeters in Lemmens tekeningen. Lemmen maakte in 2009 een bronzen beeld genaamd Alien Self. Het is een gehoornde mansfiguur die slapend op zijn zij ligt. Ernaar kijkend weet je niet of het wel zo prettig zou zijn wanneer het beeld zou ontwaken. Dat beeld zegt misschien wel veel over het mensbeeld dat Lemmen in zijn werken oproept. De mens die naar zichzelf kijkt en dan allerlei verontrustends en vreemds ziet. Iets wat hij niet zien wil, maar waarmee hij wel vertrouwd is, omdat het onwillekeurig in hem sluimert.

Hans Lemmen & Roger Ballen, Expulsion from Paradise, 44×44 cm

Op die manier was Ballen op zoek naar zichzelf in zijn foto’s van modellen. Zijn modellen zijn vaak mensen wier leven uitzichtloos en hopeloos is. Niet omdat ze iets is overkomen, maar omdat hun leven al bij geboorte uitzichtloos was. Er rest hen alleen het doelloos impulsieve nu, met zijn onderlinge verbondenheid en kinnesinne, de herinnering aan een uitdijende uitzichtloosheid en een nietsontziende esthetiek van de zelfkant. Dat maakt ook dat zijn modellen geen freaks zijn, of zieltogende circusnummers, maar metaforische karakters, waarbij de betekenis van die metafoor steeds een vraag is. Nader tot iemand komen is onwillekeurig een vorm van vereenzelviging, je zelf zien in de ander; en dat is in feite wat Ballen doet in zijn fotografie. Intussen zijn in zijn latere foto’s zijn menselijke modellen soms helemaal verdwenen, maar voorwerpen en dieren zijn er meer dan te over. Ook Ballens objecten, mensen en dieren bewegen zich in een soort geprojecteerde droom, vaak met een felle belichting, zodat de dingen, dieren, vogels en mensen scherpe contouren krijgen. Dat benadrukt ook af en toe de idee van een collage, voor zover de binnen één compositie bijeengebrachte onderwerpen dat al niet doen.  Achtergronden, soms vol graffiti, bewegen mee in de droom. De kijker zal er veel in herkennen, maar zal op het eerste gezicht sommige aspecten misschien niet willen erkennen.

Zowel Lemmen als Ballen laten zien wat het is om te leven op Aarde, zonder de idealisering van het lichaam en van de omgeving die op de aardkorst gemaakt is om ons steeds maar de veelbelovendheid van de toekomst voor te houden. Nee, bij Lemmen en Ballen geen tekenen van een verloren of hervonden Arcadië, geen trots modernisme en geen schreeuwerig consumentisme. Het leven is bij hen naakt en begint in die toestand weer opnieuw, terwijl de pijn van het bestaan al voelbaar is zonder dat er nog maar een appel geplukt is.

Op die manier kon het blijkbaar niet anders dan dat deze twee kunstenaars het experiment aangingen, wat resulteerde in Unleashed.

Hans Lemmen & Roger Ballen, Flower, 44×44 cm

Nu je toch tot hier gekomen bent: blijf op de hoogte en neem een abonnement (zie rechtsboven op deze pagina)

(Klik op de plaatjes voor een vergroting. Illustraties met hartelijke dank aan Galerie Helder, Den Haag)

(Alle links openen in een nieuw tabblad)

Bertus Pieters

(1) Hans Lemmen (1959) en Roger Ballen (1950), Unleashed, een verzameling werken gebaseerd op tekeningen van Hans Lemmen en foto’s van Roger Ballen van wisselende afmetingen, 2016. Een aantal van deze werken werden recentelijk getoond door Galerie Helder in Den Haag. Helaas is de galerie momenteel uiteraard gesloten vanwege de Covid-19-lockdown. De tentoonstelling is verlengd tot midden februari, zodat het werk na de lockdown weer te zien is in de galerie.

Klik hier voor meer afleveringen in de serie Tussen einde en begin.

VILLA LA REPUBBLICA IS NIET VERANTWOORDELIJK VOOR MOGELIJKE RECLAME OP DEZE PAGINA!!

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: