Spring naar inhoud

Tussen einde en begin #47. Karel Dujardin

30 december 2020

Er wordt aangenomen dat Karel Dujardin (1627-1678) twee maal in zijn leven voor langere tijd in Italië verkeerde. De tweede periode is zeker; toen was hij er van 1675 tot aan zijn dood. De eerste periode zou rond 1650 zijn geweest. Van het schilderij  Italiaans landschap met een jonge herder die met zijn hond speelt (1), wordt aangenomen dat het in de eerste helft van de jaren zestig is geschilderd. Het paneeltje hangt in het Mauritshuis in Den Haag. Het is daar een van de vele werken van minder bekende Noord-Nederlandse meesters. Het oeuvre van Dujardin is ook allerminst opvallend. Er zijn een klein aantal grotere zogenaamde historiestukken van zijn hand bekend – waarvan Paulus geneest de kreupele te Lystra in het Rijksmuseum hangt – die, hoewel kundig gecomponeerd en geschilderd, vooral veel eclecticisme verraden. Sporen van het Maniërisme, de Venetiaanse Late Renaissance, Carracci, Caravaggio en een vleugje Rubens zijn er in terug te vinden. Al in Dujardins tijd waren dat klassieke meesters.

Hij heeft echter met name kleinere werken met Italiaanse landschappen met dieren, en scènes met Italianen in de buitenlucht nagelaten. Vooral het vee is fraai geschilderd, zoals ook te zien in dit Italiaanse landschap. Het gaat dan vooral om het gemoedelijk grazende paard dat met veel toewijding verkort van achteren is weergegeven. Voor zover dat kan in zo’n klein schilderij kun je het paard gerust monumentaal noemen. Het is of de gehele landelijke rust zich concentreert in het schonkige, vuilwitte paardje. Natuurlijk komt dat niet alleen door het paard. Het hele berglandschap met de blauwe lucht en de opbloemende wolken erachter is monumentaal. Aan de twee schapen rechts van het paard is niet al te veel aandacht besteed. Het witte schaap ligt met de rug naar de kijker en het gehoornde exemplaar daarachter is niet meer dan een bruine baal wol.

Het enige dat de stilte doorbreekt is de herder die, links van het paard, met zijn hond speelt. Opvallend is daarbij dat de hond behoorlijk uitgewerkt is, terwijl de herder er goeddeels vrij schetsmatig en vlot ingepenseeld bij ligt. De verkorting van zijn gezicht doet zelfs verbazend amateuristisch aan. Maar dat is maar een klein detail. De herder levert vooral een levendig accent aan het schilderijtje. Het bruin van zijn kleding is net wat roder dan het andere bruin in de scène, en het blauw van zijn jasje contrasteert er mooi mee, terwijl zijn witte kousen oplichten tegen de ondergrond.

Die kousen zijn onderdeel van een ritme van witte vlekken dat zich in de voorgrond van het schilderij van links naar rechts verspreidt: van de kousen, via de witte vlekken van de hond, een paar witte accenten van het witte hemd van de herder, naar de kop en linkerflank van het paard, en tenslotte rechts naar beneden, naar de witte botten die daar liggen. Tot zover is alles kundig gedaan: aan de ene kant de zorgeloos spelende, jonge herder met zijn bolle toet, in het midden het rustig grazende paardje en rechts de herinnering aan de dood als een Et in Arcadia ego (zie onder meer schilderijen van Poussin en Guercino).

Werkelijk bijzonder wordt het geheel echter door het berglandschap. De zonneschijn komt van links en lijkt een nevel van licht die zich links verliest in het blauw en zich verder voor de berg op de achtergrond verspreidt. Hoewel het licht fel is, zijn er nergens donkere, dramatisch dreigende slagschaduwen in het berglandschap. Als geheel ligt het bergmassief min of meer achter het licht dat er als een voile langs strijkt. Afgezien dat je zou moeten concluderen dat Dujardin dit licht in het echt in Italië zo heeft gezien, kan het ook zijn dat hij al vertrouwd was met dit licht door het werk van Italiaanse meesters, dat toen nog ruim vertegenwoordigd was in Nederland en waarvan hij een kenner was, en van werken van Nederlandse schilders die in Italië waren geweest. Hoe dan ook, het zal voor de Nederlanders in die tijd de exotische sfeer van het schilderij verhoogd hebben. Tegelijkertijd veroorzaakt het waas van het licht over het bergmassief een zekere melancholie. Het landschap wordt er broos van, alsof de sfeer, hoe schoon ook, zo maar verstoord zou kunnen worden. Het ligt daar allemaal niet voor de eeuwigheid.

Het licht zou het lage ochtendlicht kunnen zijn, maar nee, in de ochtend moet, ook voor de herder, het werk beginnen. Hij moet de schapen uit de eenvoudige omschoeiing, links in de scène, halen, te paard klimmen, de hond meenemen en de schapen elders weiden. Als dat klaar is komt hij weer terug en is er nog wat tijd om met de hond te spelen, het paard te laten grazen en de schapen te laten herkauwen. De herdersjongen ligt daar dus in de namiddag.

Wat dan óók opvalt is de geknotte boom achter de afrastering. Voor de Nederlandse kijker was dat in die tijd een bekend onderdeel van een schilderij. De boom is door het barre klimaat schuin gegroeid en is aan één kant vrijwel kaal, terwijl aan de linkerkant de blaadjes er ook niet al te florissant uitzien. Die boom is duidelijk geen lang leven beschoren. De wolken die langs het bergmassief krullen zijn ook tot ernstiger dingen in staat dan alleen decoratief zijn. De Nederlandse zeventiende-eeuwse schilderkunst van de meer goedkope genres dier dagen – stillevens, genrestukken, landschappen – zaten vol van morele verwijzingen naar de eindigheid van de jeugd, van alle leven, schoonheid en rijkdom. Wellicht gaf dat de kopers in die tijd een goed gevoel en stelde men het op prijs zich ook enige diepgang te verwerven, tegelijk met een fraai gekonterfeit schildersstukje. Alles voor één prijs. Hoe dat verder ook zij – en Dujardin had redelijk wat succes in de markt – alle zaken vallen op een bijzondere manier in elkaar in dit ene werkje. Het is of Dujardin zichzelf hier overtroffen heeft. Niets is er te sentimenteel aan. Het is of een lang onbewust idee hier plotseling als in een korte droom tot leven komt.

Nu je toch tot hier gekomen bent: blijf op de hoogte en neem een abonnement (zie rechtsboven op deze pagina)

(Klik op de plaatjes voor een vergroting. Illustraties met dank aan het Mauritshuis, Den Haag)

(Alle links openen in een nieuw tabblad)

Bertus Pieters

(1) Karel Dujardin (1626-1678), Italiaans landschap met jonge herder die met zijn hond speelt (1660-1665), olieverf op paneel, 31,2×37,6 cm, Mauritshuis, Den Haag. Bij ieder bezoek aan het Mauritshuis, moet ik dit werk altijd even zien, ondanks alle onwaarschijnlijk fraaie meesterwerken die er te zien zijn. Dus ook na de lockdown hoop ik het weer aan te treffen.

VILLA LA REPUBBLICA IS NIET VERANTWOORDELIJK VOOR MOGELIJKE RECLAME OP DEZE PAGINA!!

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: