Spring naar inhoud

En dan de oneindige herhaling van dat moment. Moshekwa Langa, Omweg; KM21, Den Haag

21 september 2022

Wie in de Randstad buiten loopt, zal weinig last hebben van stof of modder. De wereld is er zo ingericht dat als je je auto geparkeerd hebt of je fiets gestald hebt, je zo veel mogelijk geplaveide grond onder de voeten hebt om daarna je reisdoel – je huis, je werk, je school, de winkel, de markt, je vakantiebestemming – zonder kleerscheuren te kunnen bereiken. Zelfs de natuurgebieden zijn voorzien van wandel- en fietspaden in verschillende graden van verharding. Alleen in vrijetijdssituaties – de tuin, de camping, het strand – is er een direct contact tussen de ongeplaveide aardkorst en het lichaam. Natuurlijk, boeren, boswachters, hoveniers, natuurliefhebbers en veldwetenschappers hebben wél contact met de ongeplaveide aardkorst, maar zij zijn dan ook robuust geschoeid en gekleed, zodat niets van die aardkorst hun lichaam bereiken kan.

Plaveisel in de vorm van tegels, beton en asfalt heeft ongetwijfeld zijn voordelen voor het verplaatsen van het menselijk lichaam over de Aarde, maar het is ook een luxe. In gebieden in de wereld waar de levensstandaard lager is, is er meer contact tussen de bare aardkorst en het menselijk lichaam: in droge gebieden bepaalt stof het buitenleven, in vochtige gebieden is het de modder of het water, in rotsige gebieden zijn het onregelmatige hobbels van steen, terwijl wind, zon en regen er hardnekkig schuren en polijsten aan alles wat leeft of dood is.

Hoewel er in de Nederlandse kunst veel aandacht is voor het lichaam, de natuur en de wereld is er weinig aandacht  voor het aardse, het gevoel van een zekere geworteldheid met de Aarde. Nederlanders staan daar inmiddels zo ver van af, dat ze er alleen nog in wazige quasimystieke termen over kunnen spreken of scheppen.  

Daarbij vergeleken is de aardse artistieke taal van de Zuid-Afrikaan Moshekwa Langa (1975) een verademing. Momenteel is zijn werk te zien in een solotentoonstelling in het Haagse KM21 (voorheen het Gem). Langa heeft speciaal voor de tentoonstelling een aantal werken gemaakt. Het openingswerk dat meteen bij binnenkomst de aandacht trekt, is echter al een stuk ouder. Het gaat om het videowerk Where do I begin uit 2001. Te zien zijn de voeten en onderbenen van een lange rij mensen die langzaam één voor één een bus instappen in het binnenland van Zuid-Afrika, in Langa’s geboorteplaats Bakenberg. De video is gemaakt in een loop en heeft dus geen begin of eind, dat maakt dat er geen eind lijkt te komen aan de mensen die in een rij wachten en vervolgens de bus in stappen. Het is een zonnige dag en de grond is stoffig. Mensen hebben voor de gelegenheid hun beste kleren aangetrokken. Hun schoeisel dat hen moet beschermen tegen de stoffige grond, is eerder keurig dan robuust. Soms zijn de schoenen duidelijk oud, of zijn de benen door het leven getekend. De mannen hebben gestreken broeken aan, een aantal vrouwen draagt kleurige kleren. Hier en daar is bagage te zien. Waar de mensen naartoe gaan is niet duidelijk. Een ieder zal zijn reden hebben, de één gaat misschien naar de markt, boodschappen doen, een ander gaat op familiebezoek, en zo meer. In ieder geval heeft iedereen zich toonbaar voor de wereld gekleed. Ze staan geduldig in het stof, in de schaduw van de bus, met daaromheen de fel schijnende zon. Reizen is in zuidelijk Afrika een zaak van geduld en wachten in stof en warmte, met kleding die daar amper tegen beschermt of schoeisel dat amper steun geeft tegen vermoeidheid. Je zou het kunnen zien als een metafoor voor het menselijk leven met zijn hoop, aspiraties en herinneringen en wat daarvoor nodig is. De mensen in de video zijn anoniem en overgeleverd aan de Aarde zoals die zich terplekke manifesteert. Slechts dunne zolen scheiden hen van de stoffige aardkorst. In de video blijft de oneindige rij van reizigers alleen maar instappen zonder daadwerkelijk te vertrekken, ze blijven in het moment van een stil afscheid. Ook de begeleidende muziek is oneindig: Shirley Bassey die het intro van Where Do I Begin (1970) zingt. Tegen de weelderige orkestratie zingt ze steeds die ene zin, zo oneindig als de rij buspassagiers. De glamour van de muziek staat in scherp contrast met de realiteit van de geduldige rij met mensen. Tegelijkertijd is er een zekere radeloosheid in die ene herhaalde vraag waar te beginnen. Alsof het de radeloosheid is over wat hun lot zal zijn die de instappende en wachtende mensen in haar greep houdt. Langa zette met Where do I begin de tijd stil, maar tegelijkertijd laat hij het voortgaan van de tijd zien als een serie herhalingen.

Die combinatie van het min of meer stilzetten van de tijd en het continu doordraaien van de raderen van de tijd in constante herhaling lijkt ook aanwezig in andere werken van Langa. Natuurlijk, zaken, dingen, omgevingen, mensen veranderen, maar andere essentiële zaken blijven een zich herhalende constante: de materialiteit van de omgeving, de droogte, het licht, het vocht, de wind, de erosie, maar ook het wachten, de ene stap voor de andere zetten, zoals ook het ene tandwiel dat in het andere grijpt in een raderwerk, slijtage, en dan is er de herinnering en de emotie die dat teweegbrengt. De herinnering is immers de ruimte waarbinnen je je het meeste bewust bent van de tijd. Tegelijkertijd ben je in je herinnering je ook het meest persoonlijk bewust van de tijd.

Twee recente werken van Legenda series laten als het ware een opstapeling van dit soort zaken zien. Als op een landkaart staan namen verspreid over beide werken. Ze lijken intuïtief door elkaar gezet, zoals je je namen herinnert: zelden geordend, ook al zou je dat nog zo graag willen. Tegelijk vormen die namen een landschap, of liever een landkaart van herinneringen. Sommige namen raken gedeeltelijk verborgen achter de verf die, roze, lichtblauw, in korte bewegingen op het papier gezet is. Soms ook staan de namen erover heen. De namen staan er in zwarte letters als in dalen in een heuvellandschap. De zachte kleuren lijken symbolisch voor de herinnering. Zo’n associatie zegt al iets over de zeggingskracht van kleur, maar is tegelijkertijd ook iets heel materieels, dat met menselijke bewegingen op het papier moet worden gezet. Langa waakt echter voor theatrale, expressieve bewegingen in de verf. De herinnering is een persoonlijke emotie, maar emotie leent zich zelden voor grootse gebaren.

Waar Langa wel min of meer grootse bewegingen gebruikt, in de Moonscape-serie, brengt hij daarmee eerder de snelheid van een ogenblik in beeld. Bovendien, het materiaal dat hij in die serie gebruikt – verbrand hout en houtskool – is zo grof dat het een radicalere hand nodig heeft om er een beeld mee te maken. Zo dicteert het materiaal ook de expressie. In Zuid-Afrika en in veel landen in de rest van de wereld is vuur uit brandhout nog steeds belangrijk om op te koken, om het lichaam bij te warmen (de nachten kunnen in zuidelijk Afrika soms bitter koud zijn), of om simpel een lichtbron in de nacht te hebben als teken van menselijk leven. Ook hier kun je gestapelde herinneringen, gestapelde tijd zo je wil, in zien. Vuur, rook en hout als constanten die de herinnering levend houden en bovendien door Langa wat permanenter gemaakt door ze samen te houden onder een dikke laklaag. Materiëler  kan het bijna niet. Het zijn de sporen van activiteit, de sporen van een stok waarmee nog door het nasmeulende vuur is gepookt, de regen die het vuur definitief heeft uitgemaakt.

De andere twee getoonde series de Blotted Painting-serie en de Encyclopedia-serie zijn tot op zekere hoogte abstracter in dat ze beide een nog grotere stroom aan associaties kunnen oproepen, zowel abstracte associaties – tijd, herinnering, stilstand en voortgang – als meer concrete associaties met landschappen, patronen, dromen en in de Encyclopedia-serie zelfs hier en daar heel concreet zwart-witplaatjes van zaken uit de allervroegste geschiedenis van zuidelijk Afrika. De Encyclopedia-serie ziet er op het eerste gezicht misschien uit als een oefening in geometrisch-modernistische vormgeving, maar de materialen geven een ander verhaal. Langa heeft repen schuurpapier als collagemateriaal gebruikt, dat in combinatie met dikke lagen transparante lak weer een levend oppervlak geeft, als een dikke laag eelt op de ziel. Er zijn afdrukken te zien van blikken, potten of mokken, soms schijnbaar achteloos, soms duidelijk in samenspraak met het schuurpapier. Je kunt de werken zien, naar aanleiding van de titel, als bladzijden uit een encyclopedie, waarin de bladspiegel tot een abstract spel is geworden van het vergeten dat bij zo’n stapel kennis onvermijdelijk toeslaat. Kennis wordt vervangen door ervaring. Misschien toont Langa in deze werken zelfs alleen maar het vergeten, de grofheid en hardheid daarvan, maar ook het vergeten als een moment vastgelegd onder een dikke laklaag.

De Blotted Painting-serie vormt zo’n beetje de apotheose van de tentoonstelling. De grenzen tussen het spirituele en het materiële worden hier geslecht doordat de schilderijen op papier in de open ruimte opgehangen zijn, je er tussendoor kunt lopen en er op die manier onderdeel van kunt worden. De achterkanten van de schilderijen zijn ook te zien en zijn minstens zo belangrijk. Zo is ook te zien hoe intensief het papier bewerkt is. Een groot aantal achterkanten hangt naar de raamzijde van de tentoonstellingsruimte als om het licht van de buitenwereld op te vangen. Tegelijk wordt deze presentatie zo ook een dialoog met de buitenwereld. De binnenwereld van de werken is aan hun achterkanten gedeeltelijk te zien. Traditioneel ben je gewend dat de voorkant van een schilderij het ware innerlijk – wat dat ook moge wezen – toont, maar een schilderij op papier toont juist aan de achterkant hoe het materiaal zich gedraagt en dat is een ander, een materieel innerlijk. Je kunt in de Blotted Paintings een soort droombeelden zien, maar even zo goed kunnen zij natuurbeelden zijn, beelden van wind, regen, zonneschijn, nachtelijk donker, regen, droogte, warmte en koude die in de kleinste ruimtes doordringen. Je kunt er ook de emotie van de herinnering in zien, misschien niet concrete herinneringen, maar de manier waarop herinnering emotioneert.

Het is met de hier getoonde werken van Langa (afgezien van de grote collage Yours Sincerely uit 2004) als met de reizigers van Where do I begin: ze stappen in, maar de reis begint niet. Die reis zul je er zelf bij moeten verzinnen. De werken zijn te omschrijven als momenten van vertrek. Het moment dat het stof van de omgeving nog om je heen hangt, het moment dat je nog direct verbonden bent met de Aarde, met de beide benen op de grond staat, met je hele hebben en houden, alles wat je hebt meegemaakt; een oneindig moment waarin de zon zich misschien doet voelen, het stof op je gepoetste schoen blijft plakken, misschien het moment dat de pijn van het bestaan op je enkels drukt, misschien ook het oneindige moment dat je aan de toekomst denkt, je verwachtingen, angsten en wensen, en het moment van afscheid, waardoor herinneringen gevoeliger worden. En dan de oneindige herhaling van dat moment….

Nu je toch tot hier gekomen bent: blijf op de hoogte en neem een abonnement (zie rechtsboven op deze pagina)

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

(Alle links openen in een nieuw tabblad)

Bertus Pieters

Zie voor meer plaatjes: https://villanextdoor3.wordpress.com/2022/09/22/moshekwa-langa-omweg-detour-km21-the-hague/

Zie ook: https://www.nrc.nl/nieuws/2022/09/21/moshekwa-langa-in-zuid-afrika-ben-ik-een-gast-geworden-a4142689

VILLA LA REPUBBLICA IS NIET VERANTWOORDELIJK VOOR EVENTUELE ADVERTENTIES OP DEZE PAGINA!!

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: