Skip to content

Gekaderd kijken; Eindexamenexpo fotografie 2016, KABK, Den Haag

6 juli 2016

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De wereld van de fotografie is er in het algemeen een die zich houdt aan wat er te zien is door een rechthoekig venster op de wereld. Wil je als enthousiaste fotograaf die wereld laten zien aan het publiek, dan kom je meestal niet verder dan die rechthoeken bij een tentoonstelling aan de wand te hangen, op een wand te projecteren of ze als plaatjes in een boek of tijdschrift te publiceren. Wat dat betreft, lijkt de wereld van de fotografie vergeleken met die van de autonome kunsten er een van nerds. Dat idee zou je momenteel vooral kunnen bekruipen bij de eindexamenexpositie van fotografiestudenten van de Haagse Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten (KABK). Waar de studenten van de afdeling fine arts zich min of meer uitsloven om te laten zien dat er voor hen fysiek noch geestelijk grenzen zijn, houden de fotografen zich bescheiden aan hun rechthoekige afbeeldingen. Zeker, iedere fotografiestudent tracht de sfeer van zijn/haar werk ook in de aankleding van de presentatie door te laten klinken. Een enkeling maakt er zelfs een kunstzinnige installatie van. Wat juist dán pijnlijk duidelijk wordt, is dat het toch in de eerste plaats gaat om die rechthoekige afbeeldingen van wat er zich ooit voor de lens bevond. De rest wordt dan gemakkelijk tot afleidende bijzaak. De presentatie van fotografie is er dan ook een waar een fijne balans een belangrijke rol speelt. Een fotograaf kan de intentie hebben simpel een blik op de wereld te laten zien, kan een beeldverhaal willen vertellen, kan illustraties bij de wereld willen maken, kan een geheel eigen wereld laten zien. Vooral bij dat laatste speelt de foto de rol van een soort bewijsmateriaal. Fotografie heeft, ondanks alle bekende en erkende manieren van manipulatie (uiteindelijk is iedere foto manipulatief), toch het aura de werkelijkheid, zo niet de waarheid weer te geven.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Robin Alysha Clemens creëert zo’n wereld in Owned By No One, waarin sprake is van een manifest van een bedachte subcultuur. Die subcultuur wordt gepresenteerd met foto’s. De foto’s dienen enerzijds als een soort bewijsmateriaal, maar laten ook een intiem beeld zien van de deelnemers van de subcultuur. Ze heeft daarmee fotografisch twee lastige problemen: de subcultuur bestaat niet en de subcultuur zelf is er een die geënt is op volstrekte anonimiteit. Ze had dus acteurs nodig om het proces van overtuiging van de fictieve deelnemers te laten zien. Ze doet dat met uitstekend en sfeervol geënsceneerde foto’s. Enerzijds lijken de foto’s stills uit een reportage, anderzijds blijkt uit de toewijding waarmee de foto’s gemaakt zijn, dat dat niet zo is. Ze presenteert het project in een boek, dat qua vormgeving uitstekend past bij een subcultuur en ook de presentatie zelf getuigt daarvan. En ja, ze doet dat door middel van een installatie, waar echter de foto’s de hoofdrol spelen. De ambiance van de installatie benadrukt slechts de intenties van de foto’s.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Wie Clemens’ foto’s als bewijsmateriaal beschouwt, zou bijna vergeten dat er ook een esthetiek aan ten grondslag ligt. Sowieso wordt fotografie natuurlijk al bijna zo lang als haar bestaan gebruikt om vormen van schoonheid weer te geven. Iedere amateur maakt wel plaatjes van de dingen die hij/zij mooi vindt. De professionele fotograaf zal eerder proberen de schoonheid van wat weergegeven wordt, samen te laten vallen met de vorm en manier van fotograferen en dat maakt de foto tot een soms heel persoonlijk document en een zelfstandig esthetisch object. Dat komt goed naar voren in Olivier Turpins presentatie My Perfection Of You. Die titel doet denken aan een verhaal over botox, maar Turpin concentreert zich op planten en bloemen die onderling kunstmatig gecombineerd zijn. Dat wil zeggen, het is niet duidelijk waar de natuur eindigt en het artificiële begint. De foto’s zelf zijn om door een ringetje te halen, de slanke stelen, bloemen, bladeren en minder goed te definiëren onderdelen liggen als fraaie, kleurrijke arabesken bijna uitdagend in het beeld, tegen een strakwitte, schaduwloze achtergrond. Die achtergrond is natuurlijk sowieso de drager van een esthetische boodschap en geldt daarmee niet alleen als een praktische basis. Turpins fotografie is er een van verwondering; verwondering over de bloemen en planten zelf, maar vooral ook over het onnatuurlijke in onze perceptie van schoonheid, die werkt als een soort verheviging van natuurlijke schoonheid. De natuurlijke schoonheid wordt doorbroken, zelfs afgebroken, om haar vervolgens weer natuurlijk te laten lijken, in dit geval door fotografie, het middel bij uitstek om dat te doen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

De esthetiek van het beeld is iets wat veel fotografen, uit de aard der zaak, bezighoudt. De witte achtergrond speelt als zodanig ook in Nita Vera’s serie Don’t fall in love with me or I will make a scene een belangrijke rol. Het gaat om een serie van geregisseerde theatrale scènes die de destructieve spanning in een relatie weergeeft. De witte achtergrond en ondergrond, alsmede de zwarte lijnen die het territorium van de scene afbakenen zorgen ervoor dat ieder detail een eigen rol speelt in het verhaal. Die heldere weergave van de personen en objecten geven bovendien een eigen esthetica aan het geheel. Theater tracht in veel gevallen een blik te geven op een realiteit en op zijn minst de kijker te laten geloven in die weergegeven realiteit. In Vera’s serie is die realiteit dusdanig geregisseerd, tot de schaduwen van de objecten en personen toe, dat er een spanning komt tussen dat wat verteld wordt en de esthetiek waarmee dat wordt weergegeven. Vera bereikt daarmee in principe hetzelfde als Turpin: De toegepaste esthetiek  doorbreekt de natuurlijke realiteit, breekt haar af en laat haar vervolgens weer natuurlijk lijken op een verhevigde manier. De spanning tussen het “echte” en het theatrale wordt op die manier verhoogd.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Een ander esthetisch aspect in de fotografie is uiteraard het menselijk lichaam en het portret. Je kunt zelfs stellen dat de fotografie zich het gezicht en de menselijke figuur heeft toegeëigend sinds de Tweede Wereldoorlog. Laila Mubarak heeft haar sporen al enigszins verdiend in de portretfotografie, maar wat in haar presentatie vooral de aandacht trekt is een zelfportret. Het gaat om een bewegend zelfportret want er wordt ook veel gefilmd door de afstuderende fotografen. Het gaat dan veelal om een soort bewegende foto’s, zoals je dat kunt verwachten bij een fotograaf. Mubarak filmt zichzelf bijna en face, met een scherpe belichting van de linkerkant en daardoor met een fraaie schaduwkant rechts. De plasticiteit van haar gezicht en haar gezichtstrekken komen daardoor scherp naar voren. Ze voert een al dan niet fictief gesprek met iemand die net rechts van het beeld lijkt te staan en zij spreekt over de schoonheid in de ander die zij bewondert. Maar het kan ook om de schoonheid van haar eigen gezicht gaan. Door de camerastand en overige enscenering valt bij alles wat zij zegt ook iedere nuance in de bewegingen van haar gezicht op. Het maakt bovendien dat je, wanneer zij bijvoorbeeld spreekt over de wenkbrauwen, je automatisch kijkt naar haar eigen wenkbrauwen. Op die manier wordt haar zelfportret meer dan een verslag van haar eigen uiterlijk, het wordt voor de kijker een manier van kijken en interpreteren.

KABK foto2016 09 Vivian Bax

KABK foto2016 10 Vivian Bax

Geweld kent zo zijn eigen esthetiek, er wordt zelfs gesproken van geweldsporno (waarbij er impliciet vanuit gegaan wordt dat porno een inferieure vorm van esthetiek is). Fotografie en film zijn natuurlijk bijvoorkeur de media geworden om geweld mee weer te geven in een wereld waarin geweld aan de orde van de dag is. Twee fotografen op de eindexamenexpo houden zich bezig met in scène gezet geweld. Vivian Bax nodigde voor Enforced Encounters mannen uit uitdagend te schreeuwen naar een fictieve tegenstander en maakte op die manier bewegende portretten van hen en Shari de Boer fotografeerde en filmde voor From Cowboys and Indians to Soldiers kinderen die oorlogje spelen. Bij Bax is de geregistreerde lichaamstaal duidelijk belangrijker dan de agressieve, verbale taal. Dat laatste verwordt tot niet meer dan een illustratie bij het beeld van een agressieve, geïsoleerde figuur. De figuren zijn daarbij steeds vastgelegd tegen de achtergrond van een muur of hoek, van waaruit zij zich moeten verdedigen. Het lijkt erop dat het gaat om een onderzoek naar hoe gemakkelijk mensen over de schreef gaan, maar kijk ook naar de omgeving van de figuren: hier is meer geënsceneerd dan alleen de opdracht aan de mannen.

KABK foto2016 11 Shari de Boer

De Boers kinderen spelen oorlogje in de duinen. Er is een speciaal bureau (er zijn er ongetwijfeld zelfs meer) die een oorlogsarrangementje voor een kinderpartijtje op deze manier kunnen verzorgen. De Boer laat zien hoe fanatiek en “levensecht” de kinderen zich vermaken en doodvallen als poppetjes in een computerspelletje. De Boer stelt zich daarbij op als een verslaggeefster, niet zozeer van een oorlog als wel van het kinderspel en de ernst daarvan. Was dit een dierenfilm op televisie geweest dan zou de voice-over ongetwijfeld verteld hebben dat dit weliswaar spel is, maar dat het in de eerste plaats dient om de jongen voor te bereiden op het harde volwassen bestaan. De Boer zegt gelukkig niets en laat het oordeel aan de kijker.

KABK foto2016 12 Steven van Koeverden

De Tweede Wereldoorlog heeft het wereldbeeld van de nakomende generaties sterk bepaald, zelfs al hebben zij dat niet meer door. Als referentiepunt voor onmenselijkheid en destructie kent de Oorlog nog steeds zijn weerga niet, afgezien dat de Oorlog veel betekend heeft voor de machtsverhoudingen in Europa, het kolonialisme en het doorvoeren van de democratie, niet alleen als zegen maar ook als dekmantel. Maar de Oorlog leeft ook nog in de herinnering van de mensen die hem hebben meegemaakt en de direct daarop volgende generaties. Steven van Koeverden vindt, met zijn project One Roof, Five Generations and a War, die herinnering belangrijk, mede daar hij afkomstig is uit een familie en een huis waarin de Oorlog een belangrijke rol heeft gespeeld. Zijn familie en afkomst maken het hem mogelijk het verleden al fotograferend, maar ook door het verzamelen van archiefmateriaal, in kaart te brengen en te actualiseren. Zijn presentatie heeft iets zacht monumentaals in zijn karigheid. Het verhaal ligt vooral in zijn fotoboek. In de expositie toont hij ook een korte videoloop. Het is fotografie die niet zozeer levend wil houden als levend wil maken. Het spreekt dat daar verschillende vormen van esthetica bij komen kijken. Tekenend is daarbij de mistige foto van zijn grootouderlijk huis. Door de mist wordt het zicht in principe ontnomen, maar toch tekent het zich af als een realiteit.

KABK foto2016 13 Steven van Koeverden

Met dit alles is niet gezegd dat de afstuderende fotografen niet vatbaar zijn voor modes en hypes, maar wat wel opvalt, en wat fijn is om te zien, is dat zij trachten de modes en hypes naar hun eigen hand te zetten, juist omdat zij het vooral zoeken bij de onderwerpen die hen persoonlijk in het bijzonder bezighouden. Dat kunnen heel actuele onderwerpen zijn als geweld, slachtveeleed, geschonden klassieke monumenten, eenzaamheid, het verkennen van Mars, het schoonhouden van Amsterdam of internationale spraakverwarring, maar het valt op dat dat nergens leidt tot clichématige open deuren. Niet bij alle fotografen is alles even goed uitgekristalliseerd, maar er is tevens sprake van veel duidelijk en enthousiast talent, eigenlijk dus gewoon wat je gewend bent van de fotografieafdeling van de KABK. Het is in dat opzicht daarom onderhand wat vreemd aan het worden dat er niet meer platform is in Den Haag voor fotografie; de blijkbaar lucratieve uitbreiding van het Fotomuseum daargelaten.

KABK foto2016 14 Shari de Boer

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

 

Bertus Pieters

Zie ook: https://villanextdoor.wordpress.com/2016/07/06/graduation-show-2016-photography-royal-academy-of-art-the-hague/

Geef een reactie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: