Skip to content

Het herinneringstheater van Patrick Corillon in het Haagse GEM

1 oktober 2012

Wie de tentoonstelling Het geheimzinnige leven van Oskar Serti van Patrick Corillon in het GEM in Den Haag bezoekt, wordt in de kelderzaal ontvangen in een theater. Er staan stoelen opgesteld en er is een podiumpje. Verder staan er objecten. Zelfs als je alleen in de zaal bent, lijkt er activiteit te zijn: er staan schaduwen van personen en op het podiumpje staan twee monitoren met bewegende beelden. Toch is die activiteit niet meer dan hersenactiviteit. Er lijkt een verband te zijn tussen alle objecten die er staan: muziekstandaarden en monitoren op het podium, houten kistjes rond de stoelen, sierlijke hekjes rechts van het podium, kamerschermen links van het podium en zo meer. Alles wordt verbonden door de schaduwen van personen die plat tussen de objecten staan. De objecten zijn op zich niet opzienbarend, zij het met zorg opgesteld en vervaardigd. Afgezien van het podium biedt dit theater meer: er staat nog een sculptuur van witte blokken in de zaal, er zijn een aantal omgekrulde koperen platen tentoongesteld op sokkels en er hangen composities van lege lijsten aan de wand. Dit theater biedt meer dan alleen een podium waar iets lijkt te gebeuren. Het is meer een theater van gedachten en ideeën en daarmee een theater van herinnering. Immers, objecten, personen en levende wezens kunnen we alleen herkennen door onze herinnering, ons geheugen. Onze herinnering weeft voortdurend associaties en verhalen rond objecten en daarmee krijgen objecten voor ons steeds uitgebreidere betekenissen. De wolken van associaties en verhalen, van betekenissen nemen gedurende ons leven alleen maar toe.

Het is niet voor niets dat Corillon zijn zaken laat zien in een theater. In 1544 schreef Giulio Camillo (1480? – 1544) zijn traktaat L’Idea del Theatro. Met zijn theater wilde hij een praktische steun geven aan het geheugen. Door middel van objecten, die symbool stonden voor alle mogelijke onderdelen van de schepping en die systematisch opgesteld waren in het theater, moest de theaterbezoeker de hele wereld en haar betekenis tot zich kunnen nemen en het geheugen encyclopedisch vergroten en vervolmaken. De objecten waren dus uitgangspunten voor associaties. Wie zich de objecten herinnerde, kende hun betekenis en hun samenhang en daarmee de betekenis van alle aspecten van de wereld en hun samenhang. En Camillo’s theater werd daarmee een materiële afspiegeling van het geheugen, ons innerlijk als theater van de herinnering.

En zo heeft ook Corillon een theater van de herinnering gemaakt. Alleen laat dat theater niet de herinnering aan de hele schepping zien, maar de herinnering van Corillon. Maar Corillon, als kunstenaar, is uiteraard iemand die met de verbeelding werkt en bij hem valt herinnering dan ook samen met verbeelding. En ook in dat opzicht gebruikt hij in feite nog steeds dezelfde methode als Camillo: het opstellen van objecten die beelden en verhalen oproepen die met elkaar in het grote verband van het theater en de rest van de tentoonstelling zijn opgenomen. Bij Camillo ging het om de schepping en de ideeënwereld van God. God is daarbij zowel de tussenpersoon als het doel van de herinnering. Corillon gebruikt een andere fictieve tussenpersoon: Oskar Serti, geboren in Boedapest in 1881 en gestorven in Amsterdam in 1959.

Door contact met anderen breidt ons geheugen in de vorm van wolken van verhalen en associaties zich voortdurend uit. Het kan ook kunstmatig uitgebreid worden door contact met een fictieve persoon en dat is wat Corillon doet met Oskar Serti. Corillon breidt zijn eigen herinnering doelbewust uit. Hij doet dat ruwweg op twee fronten: door de opgestelde objecten en door het fictieve levensverhaal van Serti waarvan Corillon onderdelen en anekdotes geeft in een bij de tentoonstelling geleverde krant. De objecten zijn genummerd en ieder nummer correspondeert met een verhaal uit het leven van Serti. Het is daarom aan te raden flink wat tijd uit te trekken voor deze expositie. Het is schier onmogelijk om in één bezoek alle verhalen te lezen die bij de objecten horen. Maar ook dat heeft een functie: onze verbeelding en ons geheugen kan nog zo eindeloos groot zijn, het blijft altijd onvolledig.

Serti kon de grootvader of betovergrootvader van Corillon zijn, die zelf in 1959 geboren werd. Het is niet voor niets dat dat het sterfjaar is van Serti: Corillon breidt daarmee zijn geheugen uit tot het deel van de twintigste eeuw waarin hij zelf niet geleefd heeft. De herinneringen die Corillon met zijn collectie aan voorwerpen oproept zijn dus uit de eerste helft van de vorige eeuw, uit het voorgeborchte van ons hedendaagse denken en handelen. De aanloop naar de Eerste Wereldoorlog, die oorlog zelf, het onzekere en beangstigende Interbellum, de Tweede Wereldoorlog, het eerste decennium van het IJzeren Gordijn, het is een lange periode, die door ons denken en onze West Europese herinnering nog lang niet bezworen is. En toch zien we die herinneringen door het geheugen van iemand die nu leeft.

Verzonnen herinneringen zijn niettemin ook echte herinneringen, ze zijn immers opgebouwd uit dat wat we weten van de wereld. Het zijn herinneringen aan verlangen, liefde, overgave, de pijn van persoonlijke ervaring en dat alles tegen de achtergrond van de traumatische eerste helft van de Europese twintigste eeuw. Corillon heeft dat samengebald tot een groot aantal korte, groteske schetsen en verhaaltjes. En dat werkt: flarden van de verhalen nestelen zich bij het lezen als het ware in de objecten en in ieder geval in je eigen geheugen.

De achtergrond van de eerste helft van de vorige eeuw is meer tastbaar voor ons bewaard gebleven in de vorm van oude foto’s en films. De verwering daarvan is symbolisch voor de verwering van ons geheugen. Maar Corillon vult die gaten op met de verhalen van Serti. Die spelen in een tijd dat het surrealisme opgeld deed in de Europese kunstwereld. Het surrealisme was natuurlijk bij uitstek de stroming die zich bezighield met ons bewuste, onbewuste en onderbewuste geheugen en met de wisselende betekenis van objecten. Dagelijkse voorwerpen konden voorwerpen van onderdrukte passie en seksualiteit worden en de humor van het surrealisme was vaak grotesk en absurd. Het surrealisme heeft ons er niet alleen mee vertrouwd gemaakt dat ieder object betekenis heeft, maar ook dat er per object meerdere betekenissen zijn en dat die betekenissen wisselen en niet vaststaan. Slechts het absurde lijkt ons dan nog te kunnen redden. En dat is terug te vinden bij Corillon.

Neem het belkoord dat in één van de kleinere benedenruimtes van het GEM hangt. Daaraan is het verhaal verbonden dat Serti’s eeuwige en onvervulde liefde, de pianiste Catherine de Sélys, voor zijn huis staat, maar niet durft te schellen vanwege de op de loer zittende spinnetjes. Ze neemt zich voor het iedere dag weer te proberen, alleen maar om de spanning te voelen van het voor haar gesloten blijven van de wereld van haar geliefde Serti. Het verhaal is volstrekt absurd, maar het is ook schrijnend.

En letterlijk pijnlijk wordt de op de grond liggende deurmat met het daarbij behorende verhaal. Het was na lezing vreemd te constateren dat bezoekers zomaar ongegeneerd over die mat heen liepen.

Het falen van liefde en communicatie, het menselijk tekort, zijn rode draden in Corillons verzameling objecten en verhalen. Dat begint al op het podiumpje in het theater, waar Corillon bij een monitor waarop een pianiste te zien is, vertelt dat de eerder genoemde Catherine de Sélys door wederom absurde omstandigheden alleen nog maar Ravels Pianoconcert voor de linkerhand op het repertoire heeft  Die omstandigheden worden op gruwelijke wijze in verband gebracht met de Eerste Wereldoorlog. En inderdaad, Ravels Concert staat in verband met die Oorlog: hij schreef het voor de pianist Paul Wittgenstein (de broer van de beroemde Ludwig) die zijn rechterarm had verloren in de Eerste Wereldoorlog.

Het verhaal bij de andere monitor op het podium lijkt een sleutelverhaal. Het is of Corillon zich via de pianiste tot ons als publiek wendt. Corillon vertelt dat zij een concert gaf in Napels terwijl de Vesuvius uitbarstte. Het gehele publiek raakte bedolven onder de lava, maar de pianiste bleef gespaard: Toen ze een jaar later op de plek van het onheil terug was voor een benefietgala ten bate van de nabestaanden van de slachtoffers, stond Catherine erop nog een tweede recital te geven, exclusief voor de slachtoffers zelf, die, door de lava verrast, het slot van haar vorige concert hadden gemist. Catherine pleitte zo overtuigend dat de organisatoren in de lava afgietsels lieten maken van het voltallige publiek, precies in de houding waarin de mensen op het moment van de tragedie waren overvallen. Zijn wij dat publiek dat bewegingloos aanschouwt, versteend en wel, maar nog vol van geheugen en herinnering? Of zijn de rollen omgedraaid, zoals ze horen te zijn: de objecten bewegingloos maar vol van geheugen en herinnering? Of gaat het om beide? De pointe van het korte verhaal (het is ongepast die hier te verklappen) geeft nog meer te denken over rolverdeling tussen kunstenaar en publiek. Het is daarmee een verhaal dat door zingt in de hele tentoonstelling.

Bij elkaar zijn de kelderruimtes van het GEM een herinneringstheater met een collectie van objecten en de bijbehorende documentatie geworden. Één van de betekenissen van een museum. Een herinnering krijgt automatisch waarde, een persoonlijke waarde maar ook een associatieve waarde die haar verbindt met de rest van ons geheugen en daarmee met de wereld. De persoonlijke herinnering wordt onderdeel van de herinnering van de wereld, die wolk van weten die door verhalen samenhangt en die oneindig veel groter is dan de materiële wereld zelf. Dat is de waarde van onze persoonlijke herinnering en daarin ligt ook de waarde van Corillons theater. Het staat er stom bij maar in feite is het voortdurend in beweging.

Bertus Pieters

Zie ook Corillon zelf aan het woord: http://www.youtube.com/watch?v=hO9ogWUgwy4

 

Advertenties
4 reacties
  1. EvdL permalink

    dank je wel, mooi stuk!

    Like

  2. Harriette permalink

    Ik heb de tentoonstelling nog niet bezocht maar door jouw treffende tekst al wel voor een deel kunnen beleven. Thanks!
    HM

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: