Spring naar inhoud

Over nut, noodzaak en verwondering. Sonsbeek 20 → 24, Arnhem

22 augustus 2021
Farkhondeh Shahroudi

Het is niet mogelijk om in één dag heel Sonsbeek 20 → 24 te zien, laat staan te beleven. De manifestatie is verspreid over de binnenstad van Arnhem, de parken Sonsbeek en Zypendaal, en verderop Buitenplaats Koningsweg en Museum Kröller-Müller op de Hoge Veluwe. Verder zijn er nog allerlei dingen te horen, zijn er frequenties en zijn er verschillende manifestaties. Ook is het de bedoeling dat verschillende onderdelen van Sonsbeek 20 → 24 zich de komende vier jaar nog gaan spreiden over den lande. Voor wie dan toch in één dag de manifestatie wil bezoeken moet genoegen nemen met alleen de binnenstad en de beide parken, en ook dan zul je keuzes moeten maken. Deze review gaat dus slechts over een beperkt deel van de manifestatie. Allereerst valt in de binnenstad op dat de Sonsbeekmanifestatie zich weinig kenbaar maakt, behalve met wat banieren hier en daar. De Arnhemmers lopen druk te consumeren en te winkelen en in niets merk je dat er iets bijzonders aan de hand is. Dat zal eraan liggen dat in de binnenstad de manifestatie zich vooral binnenshuis afspeelt, terwijl de bewegwijzering schromelijk te kort schiet en de informatievoorziening wel heel erg minimaal en/of slecht geschreven is. Er is in het centrum maar één werk in het openbaar te zien: het neonlichtwerk Sex Work Is Honest Work van Olu Oguibe (1964) op het Gele Rijders Plein.

Olu Oguibe

Een werk met alleen een openbare uitspraak als dit roept ook de discussie van nut en noodzaak van de kunst op, zoals die al decennia onderhuids woedt. Belangeloze verwondering over kunst is een immer aanwezig verlangen dat steeds verdrongen wordt door de noodzakelijkheidsdwang en vooral voor het vinden van een bewijsvoering voor het nut van de kunst. In een samenleving die alleen waarde hecht aan verdienmodellen en materiële consumptie is verwondering een vrij nutteloze zaak, en dus wringen kunstenaars en kunstdeskundigen zich in alle bochten om maar te bewijzen dat kunst wel degelijk “relevant” is. Dat bewijs wordt zelden geleverd. Hoezeer een kunstenaar ook serieus beweert dat zijn/haar kunst iets “onderzoekt”, hoezeer een kunstenaar ook meent noodzakelijke (“urgente”), maatschappelijk relevante zaken aan te snijden, hoezeer ook beweerd wordt dat een kunstwerk iets “bevraagt”, hoezeer ook een kunstenaar een “cultureel ondernemer” genoemd wordt, hoe “gelaagd” een kunstwerk ook is, het lijkt uiteindelijk allemaal op een defensieve, soms zelfs enigszins pathetische poging belangrijk gevonden te worden. Nu kun je stellen dat een kunstwerk ook steeds een denkwijze is (als zodanig is Oguibes werk, heel schraal, juist dat) en je kunt moeilijk ontkennen dat denken geen maatschappelijk nut heeft. Toch zit daar een probleem want het denken zelf staat wel degelijk ter discussie, al wordt er niet met die woorden over gepraat. Denken heeft in een consumptiemaatschappij nog maar twee functies overgehouden: het beheersen van het denken van de consument, en het bedenken van strategieën van succesvolle overleving binnen de consumptiemaatschappij. ‘Denken’ is dus ‘doeldwang’ en ‘bedenken’ geworden. Waardering voor “makers” en “creatieven” wordt weliswaar graag met de mond beleden, maar toch vooral wanneer hun maaksels leiden tot een “slim” verdienmodel, want “maken” zelf staat verder nog net zo laag op de financiële waarderingsladder als altijd. Een werk als Oguibes Sex Work Is Honest Work lijkt zich naadloos aangepast te hebben aan die omstandigheden. Hij past doeldwang toe door een uitspraak te presenteren als een waarheid als een koe, en als zodanig uit te vergroten, zoals dat in de reclamewereld ook gebeurt. Het is een kwestie van concurrentie binnen het stadslandschap waar allerlei zaken vechten om aandacht van de consument. Net als andere reclamezaken is de presentatie ‘bedacht’ en niet ‘gedacht’, en de boodschap is in de vorm van ‘doeldwang’. Je kunt je dus afvragen of hier nu echt sprake is van een denkwijze. Je zou eerder kunnen spreken van ideële reclame. Toch is het niet zo dat Oguibes uitspraak per se gericht is op doeldwang: een handeling die leidt tot consumptiedrang bij de kijker en een beter belegde boterham voor Oguibe. Blijkbaar gaat het hem er eerder om een zaadje in de hersens van de voorbijganger te planten om die verder te laten denken over de consequenties van zijn uitspraak. Ook dat kun je beschouwen als een vorm van doeldwang, maar het is een doeldwang die ervoor zorgt dat kritisch denken weer mogelijk wordt. Daarmee ondergraaft Oguibe het systeem van waar lichtreclame eigenlijk voor bedoeld is. Daar is hij trouwens niet de eerste in.

The Black Archives
Werker Collective

Omdat Sonsbeek 20 → 24 voor een niet onbelangrijk deel over arbeid gaat, blijft de vraag van nut en noodzaak in de hele manifestatie boven de markt hangen. Soms gebeurt dat recht voor z’n raap zoals bij Oguibe op het Gele Rijders Plein en boven aan de Steile Tuin (waar zijn werk ook geïnstalleerd is), bij Sound Waves of Resistance van The Black Archives in Villa Sonsbeek – waarin de rijkdom van de families die Sonsbeek en Zypendaal stichtten teruggevoerd wordt op koloniale slavernij – en bij Textiles of Resistence van het Werker Collective tussen de bomen van Park Zypendaal – waarin documentatie over onder meer ongedocumenteerden is afgedrukt op textiel naast blanke lakens met vegen, verwijzend naar onder meer de Sint-Jansbeek die ontspringt in Zypendaal en waaraan zich textielwasserijen en papiermakerijen vestigden en waarlangs de stad Arnhem is ontstaan.

Alida Ymele

Alida Ymele (1994) toont in Showroom Arnhem  in haar schilderijen vrouwen die soms letterlijk opgaan in de achtergrond. Haar werken zijn geen felle aanklacht, ze tonen eerder de gedwongen bescheidenheid van onzichtbare en vaak niet- of onderbetaalde arbeid die de wereld wel draaiende houdt.

Ibrahim Mahama

Er zijn ook werken waar de factor arbeid meer indirect een rol speelt, zoals in Ibrahim Mahama’s (1987) Parliament of Ghosts dat centraal is geïnstalleerd in het middenschip van de Sint-Eusebiuskerk, onder het intimiderende aanzicht van het 18de-eeuwse orgel, en ingeklemd tussen andere monumentale werken van Antonio José Guzman (1971), Oscar Murillo (1986) en Mithu Sen (1971). Het werk is losjes gebaseerd op de indeling van het Ghanese parlement. Je zou het kunnen omschrijven als een leeg kunstwerk, een theaterdecor waarin de bezoeker op het eerste gezicht zelf speler is, maar waarin de overblijfselen en de objecten in het decor, opgebouwd uit open houten kisten, bij nadere beschouwing ook een rol spelen. Zij vertegenwoordigen de geesten uit de titel; eigenlijk zoals in een stadsdecor ook voortdurend de geesten van eerdere gebeurtenissen en omstandigheden aanwezig zijn. De objecten en zaken hebben te maken met het nabije verleden van Ghana, waarin het optimistische modernisme van rond de onafhankelijkheid snel door de geschiedenis werd versleten en ingehaald. Door plaats te nemen op de treden of in de stoeltjes, wordt de bezoeker ook zelf onderdeel van de geschiedenis van de plek en van het door Mahama ontworpen decor. Zo fungeert het werk nu als een plek voor de bezoekers van Sonsbeek 20 → 24 om even uit te rusten, de veranderde omgeving van de kerk in zich op te nemen, het geziene met elkaar te bespreken, of simpel om de nieuwsgierigheid van andere bezoekers te observeren.

Kijkend naar een dergelijk kunstwerk dat als gemeenschapsplaats gebruikt kan worden, lijkt het een gemiste kans dat er niet meer gebruik gemaakt is van de openbare ruimte in de Arnhemse binnenstad. Toegegeven, het stadscentrum is aan de compacte kant en kunst in de openbare ruimte vereist overleg, toestemming enz., maar niettemin, wie iets heeft uit te dragen, doet dat op straat, en het is jammer dat openbare kunst moet uitwijken naar een binnenlocatie of naar het park.

Buhlebezwe Siwani
Buhlebezwe Siwani

Sonsbeek 20 → 24 gaat overigens niet alleen maar over werk; er is een keur aan andere thema’s aan opgehangen. De samenhang is wat dat betreft nogal eens zoek. Zo komt migratie ook aan bod (en ja, natuurlijk, migratie heeft ook met arbeid te maken), bijvoorbeeld in twee werken van Buhlebezwe Siwani (1987) in Showroom Arnhem. Ze werkt momenteel in zowel Kaapstad als in Amsterdam en naar Nederland brengt ze meer dan alleen haar eigen persoon. In haar werk torst ze geschiedenis en cultuur met zich mee, in feite zoals iedereen dat onbewust eigenlijk altijd doet, maar zij doet dat heel bewust. Haar werk komt voort uit performances, mede gedreven door haar hoedanigheid als sangoma, een Zuid-Afrikaanse traditionele, spirituele genezer. Belangrijk voor een sangoma is het in evenwicht brengen van de doden en de levenden en dat is in een land als Zuid-Afrika met zo’n enorm getroebleerde moderne geschiedenis, die bovendien samenhangt met de Nederlandse, geen eenvoudige zaak. Beide tentoongestelde werken van Siwani gaan over afkomstig en gevestigd zijn. In het fotodrieluik Mnguni is zij zelf te zien in een Nederlands (maar ook tijdloos) duinlandschap in het spiritueel gebied tussen haar omstandigheden van dat moment, in Nederland – een vreemd land – en de wereld van haar voorouders. Daar tegenover hangt Ibutho, een dikke vlecht wolgaren bestaand uit rood, geel, groen, blauw en wit. De verschillende kleuren komen vanaf de grond in dunne strengen naar boven om zich daar tot de vlecht te vormen. Het werk toont een symbolische verbintenis met de bodem, die je letterlijk maar ook spiritueel kunt opvatten.

Mae-ling Lokko, Gustavo Crembil

In andere werken wordt de verbondenheid van natuur, bodem en mens vooral benadrukt en het is niet verwonderlijk dat dat vooral in de parken gebeurt. Er zijn ook processen die niet alleen niet betaald worden, maar ook onbetaalbaar zijn, zoals de groei van organismen, bijvoorbeeld van mycelium. Dat manifesteert zich eigenlijk alleen aan het oog wanneer het paddenstoelen produceert, maar van welks onschatbare functie onder de grond als verbinder en ontbinder van allerlei levende en dode zaken en daarmee als bouwer en producent, je als gemiddelde aardbewoner vrijwel geen weet hebt. Architectuurwetenschapper Mae-ling Lokko (1987) en architect Gustavo Crembil bouwden in het beukenbos van Park Sonsbeek een structuur van mycelium, Groundmurmurs genaamd. Sculpturaal is het een geslaagde installatie, niet alleen met haar welhaast klassiek-moderne uitstraling, maar ook, en juist, door het gebruik van cilinders die bestaan uit mycelium, nu ver verheven boven de bosgrond. Opvallend is hoe anoniem het als materiaal blijft, ook wanneer het onttrokken is aan het ondergrondse duister.

Jennifer Tee
Jennifer Tee

Nabij de waterval in Park Sonsbeek is door Jennifer Tee (1973) Respire, the World Begins with Trees gemaakt, bestaand uit twee delen, een opgehangen doek met afdrukken van bladeren uit het park en een werk met bakstenen in het gazon. De bakstenen zijn van verschillende soorten klei gebakken en er zitten afdrukken in, wederom van bladeren van bomen uit het park. Het werk strekt zich als een zich vertakkende boom uit over het gazon, om aan de uiteinden te verdwijnen onder het gras.

Ellen Gallagher
Libita Sibungu

Zowel Groundmurmurs als Respire vallen trouwens niet in de eerste plaats op door hun inhoud, maar eerder door hun uiterlijk. Zij laten de kracht zien van wat beeldende kunst vermag, de aantrekkingskracht van het bijzondere en het verwonderlijke, het wonderlijke ontstaan van betekenis, nog zonder dat je weet wat die betekenis is, het in de eerste plaats onconsumptieve en nutteloze, het materieel denkbeeldige. Zo is er gelukkig meer te zien in Sonsbeek 20 → 24, bijvoorbeeld de bijzondere werken van Ellen Gallagher (1965) in een al even prachtige presentatie achter in de kleine Waalse Kerk, de intrigerende installatie Quantum Ghost van Libita Sibungu bij Collectie De Groen, de fantastische drijvende open tent met hangende steen Deep Encounter van raumlabor in de Grote Vijver van Sonsbeek, en vooral Performative Poetics of Matter in Park Zypendaal van Farkhondeh Shahroudi (1962), dat, wanneer je vanuit de richting van de stad komt, opdoemt in een zacht hellend weiland. Het enige wat je dan kunt verzuchten is, gebeurde zoiets maar in het stadscentrum. Kon je daar maar een hoek om gaan en dan verwonderd en nieuwsgierig op iets toelopen. Dat het dan ook nog over arbeid, migratie, de natuur, de samenleving gaat, krijg je er dan gratis (sic!) bij. Zonder de schijnbare weerloosheid van de verwondering is de kunst pas echt weerloos en een gewillige prooi voor al dat regelvolk dat wat van haar verlangt. Daarin heeft Sonsbeek 20 → 24 maar ten dele verlichting gebracht.

raumlabor

Nu je toch tot hier gekomen bent: blijf op de hoogte en neem een abonnement (zie rechtsboven op deze pagina)

(Klik op de plaatjes voor een vergroting)

(Alle links openen in een nieuw tabblad)

Bertus Pieters

Zie voor meer plaatjes: https://villanextdoor2.wordpress.com/2021/08/26/art-in-corona-times-82a-sonsbeek-20%e2%86%9224-arnhem-part-1-city-centre/

https://villanextdoor2.wordpress.com/2021/08/26/art-in-corona-times-82b-sonsbeek-20%e2%86%9224-arnhem-sonsbeek-and-zypendaal-parks/

Zie ook: https://www.sueddeutsche.de/kultur/bonaventure-ndikung-sonsbeek-biennale-1.5348364

https://www.spikeartmagazine.com/articles/eva-scharrer-sonsbeek-2024

http://artsoftheworkingclass.org/text/review-sonsbeek-20-24-by-ben-livne

VILLA LA REPUBBLICA IS NIET VERANTWOORDELIJK VOOR EVENTUELE ADVERTENTIES OP DEZE PAGINA!!

2 reacties
  1. Jenny Ymker permalink

    Dag Bertus,

    Dank voor het artikel!
    Fijn om te lezen!

    Veel groeten,
    Jenny
    ________________________________

    Like

  2. Mirjam Westen permalink

    Wat een mooie beschrijving en interpretatie van Sonsbeek 20-24! Dank ook voor de heldere achtergrondinformatie

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: